Хиуа-қалмақ заманында Шетқурайды мекендеген Қанжы руының байы Маянның ұлы Бөгембайдың батырлығы мен жомарттығы елге жайылады. Әкесі өлген соң Бөгенбай ешбір ханға бағынбай, елін өзі басқарады. Бөгенбайдың уайым-қайғысы – баласыздығы еді. Құлжабек пен Есімбек Бөгенге қарсылық ойластырады. Қасқабай «күйеу бала» арқасында Құлжабектің Шетқурайда төре болғанын бұрыннан сыйласатын Шекті елінен батыры Сыңғыр кездейсоқ естіп, бұл хабарды Егіздің Сарыбайына жеткізеді. Сарыбай Шетқурайға аттанып, ағайындарының арасына жік түскенін көзімен көріп, оны Қалыбек пен Аналыққа баяндайды. Үшеуі ақылдасып, Дулаттардың ордасына барып болған жайды беттеріне айтады. Алайда Зейнептің арандатуымен Дулаттар оларға қарсы шығады. Қақтығыс барысында Қасқабай қаза табады. Бұл хабар Бөгенбайға жеткен соң Маян әулеті қол жинайды. Бөгембайдың батасын алған Сарыбай жасақты бастап шығады. Қанжы руының біріккенін көрген Зейнеп зәресі ұшып, Есімбек пен Құлжабек қашып кетеді. Қанжылар Зейнепті қолға түсіріп, шашын кестіріп, атқа жетектетіп алып жүреді. Зейнеп ақыры кінәсін мойнына алып, кешірім сұраған соң Бөгенбайдың батасымен Сарыбайға қосылады.

Бөгенбай Шынар деген қалмақ ханын өлтіргенде, артында Қаранай деген тоғыз жасар ұлы қалады. Қаранай ержетіп, қасына он тоғыз мың қол алып, Бөгенбайдан кегімді аламын деп аттанады. Бөгенбай бұны түсінде көріп, Сарыбайға хабар салып, елді көтереді. Қаранай: «Бөгембайды тірі берсеңдер, сендермен жауласпаймын, болмаса түгел қырамын» деп қорқытады. Сарыбай соғыстан қашпай, әуелі жекпе-жекке шығайық деп, Қаранайға қарсы Тұманбек деген батырын жекпе-жекке шығарады.

Бөгенбай батырдың әкесі Маянбай батыр қайтыс болған соң, оны арқа тұтып келген Құлжабек, Есімбек деген төрелер Бөгенбайдың билігін мойындауға мәжбүр болады. Бұл Бөгенбайдың перзентке зар болып, қартайған кезі екен. Жауға аттанбауға ант еткен төрелер кек алу мақсатымен Зейнеп дейтін қызы арқылы Бөгенбайдың бауыры Қасқабайды ағайындарынан бөліп, Шетқурайға көшіртеді. Мұны естіген Маянбай әулетінің батырлары Сарыбайдың бастауымен аттанып, Қасқабайдың өлімі үшін кек алып, төрелерді елден қуып, Зейнепті Сарыбайға қосады. Батырлар Бөгенбайдың батасын алып, Сырдарияның арғы бетіне жорыққа аттанады. Жолда Қанышайым деген жетім қызбен танысады. Қыздың Қапа мен Орда деген екі ағасы болады. Батырлардың айдап бара жатқан жылқылары осы Қапа батырдың жылқысы екен. Әкелері қайтыс болған соң, осы екі батыр еншіге таласып жиырма мың жылқыны екіге бөліп алады да, қыз Орда батырдың қолында қалады. Қанышайымды Қапа малы көп бір құлға бермек болады, оған Орда көнбейді екен. Жеті кенженің кішісі Тыныбек батыр қызбен сөз байласып, еліне қайтады. Келесі жылы батырлар Қанышайымды құда түсіп әкелуге аттанады. Қапа Орданы шапқанда, батырлар Ордаға көмектесіп, Қанышайымды аман-есен елге алып кетеді. Бөгенбай түс көріп, кезінде өзі өлтірген қалмақ ханының баласы Қаранай ержетіп, әкесінің құнын жоқтап, Бөгенбайды іздеп келе жатқанын біліп, елін дайындайды. Қаранайды Бексұлтан жекпе-жекте өлтіріп, бауырларынан кек алады. Перзентсіз қарт Бөгенбай жиен Ақымды бала қып алады да, екі қызға (бірі төре қызы, бірі өзінің сөз байласқан қызы) біржола үйлендіреді.

Жыр “Бөгенбай батыр”, “Бөгенбай батырдың сөзі”, “Аттың сыны” деген тараулардан тұрады. Ертеде Сығанақ қаласы Сәмеке, Әбілмәмбет хандардың бас қорғаны болғаны, Сыр бойында қалмақтардан қатты соққы көріп, Арқаға ауғаны, “Ақтабан-шұбырындыға” ұшырағаны, қазақ пен қалмақ жауласқан кездегі Бөгенбай батырдың ерлігі айтылады. Жырда батырлар жырына тән кейбір сарындар (түс көру, түс жору, т.б. мотивтер) көрініс тапқан.

ХVІІІ ғасырдағы қазақ-қалмақ соғысы кезінде Әбілмәмбет төренің Құлжабек, Есімбек деген билеушілері қанжығалы елін билеп-төстеп, алым-салық салып отырады. Кіші жүздің қанжығалы руынан шыққан Бөгенбай халыққа қысым көрсеткен төрелерге ызаланып, қанжығалының 900 шаңырағын бастап, олардың салық төлеуіне жол бермейді. Бөгенбай атақты әулеттен шыққанымен, 14 қатынынан бір перзент көрмей, баласыздықтың қасіретін тартады. Құлжабектің қызы Зейнеп батырға сыртынан тіл тигізіп, түрлі оқиғалар мен амал-әрекеттерден соң, Бөгенбайдың інілерінің қолдауымен Кесімге қосылады.

Хиуа-қалмақ заманында Шетқурайды мекендеген Қанжы руының байы Маянның ұлы Бөгембайдың батырлығы мен жомарттығы елге жайылады. Әкесі өлген соң Бөгенбай ешбір ханға бағынбай, елін өзі басқарады. Бөгенбайдың уайым-қайғысы – баласыздығы еді. Құлжабек пен Есімбек Бөгенге қарсылық ойластырады. Қасқабай «күйеу бала» арқасында Құлжабектің Шетқурайда төре болғанын бұрыннан сыйласатын Шекті елінен батыры Сыңғыр кездейсоқ естіп, бұл хабарды Егіздің Сарыбайына жеткізеді. Сарыбай Шетқурайға аттанып, ағайындарының арасына жік түскенін көзімен көріп, оны Қалыбек пен Аналыққа баяндайды. Үшеуі ақылдасып, Дулаттардың ордасына барып болған жайды беттеріне айтады. Алайда Зейнептің арандатуымен Дулаттар оларға қарсы шығады. Қақтығыс барысында Қасқабай қаза табады. Бұл хабар Бөгенбайға жеткен соң Маян әулеті қол жинайды. Бөгембайдың батасын алған Сарыбай жасақты бастап шығады. Қанжы руының біріккенін көрген Зейнеп зәресі ұшып, Есімбек пен Құлжабек қашып кетеді. Қанжылар Зейнепті қолға түсіріп, шашын кестіріп, атқа жетектетіп алып жүреді. Зейнеп ақыры кінәсін мойнына алып, кешірім сұраған соң Бөгенбайдың батасымен Сарыбайға қосылады. Осы кезде Алшын елінен Бөгембайға қалмақтардың қысымы күшейгені туралы хабар келеді. Бөгенбай ақ туын көтеріп, төрт Шектінің елі Сыр бойына жетеді. Алтай байдың он мың жылқысын Сарыбайлар айдап алады. Алтайдың Қаншайым деген қызы Маянның жігіті Тыныбекпен көңілі жарасады. Сарыбай Тыныбек пен Қаншайымға бата береді. Қалмақ ханының тұқымы Бөгенбайдан кек алмақ болып Қанжы елін шабады. Бұны естіген Бөгенбай Сарыбайға хабар салып, елді көтереді. Шешуші шайқаста қалмақтың Қаранай батырына қарсы Бексұлтан жекпе-жекке шығып, жеңіп, елде бейбітшілік орнайды.

Жырда қазақ пен қалмақ арасындағы бейбітшіліктің Домбауыл батырдың қазақтың бес жүз жылқысын айдап кетуімен бұзылғаны баяндалады. Бақай батыр жалғыз өзі қуып жетіп, Домбауылмен жекпе-жекте жеңіске жетеді. Ол айдап кеткен малды қайтарып, қолға түскен бес қалмаққа ат беріп, еліне жібереді. Сонымен қатар жырда Бақай батырдың он сегіз жасар сұлу мінезді Алтын атты қызы және оны айттыруға келген Ермек би туралы айтылады.