«ЭПОС - Ғашықтық жыр» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Ошағанның бүлігі
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан
Қысқаша мазмұны
Тарбағатай тауын мекен еткен Байжігіт руынан шыққан Қамбар деген төре билеп, хан атанған екен. Қамбар төренің мұрагері Шотан төре Байжігіт еліне әкімшілік етеді. Шотан төре Арғынның атақты бір төресіне қызын ұзатпақ болып, Ошағанды әйелі, балаларымен құлдыққа бермек болады. Той болар кезде Ошаған қашып, сол кезде қолбасшы болған Сегізбай деген биге келіп, болған істі баяндайды, құтқар деп көмек сұрайды. Сегізбай басында Ошағанның арызын қабылдамайды. Кейін елмен кеңесіп, Шотанды ұстап, Ошағанның семьясын құлдықтан құтқарады.
Қолжазбаның атауы
Орқа -Күлше
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда Орқа мен Күлшенің арасындағы ғашықтық жырланады. Олардың мұрат-мақсаттарына қалай жеткендері баяндалады.
Қолжазбаның атауы
Нұғман-Назым қиссасы
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл дастан ғашықтар жайлы. Бағдатта болған оқиға. Осы шаһарда Ғабдолла атты жомарт кісінің баласы болмайды. Елу жасқа келгенде перзенті дүниеге келеді. Осы елді билеген Құжаз патша – өте залым адам. Ғабдолла сауда жасап бір қалаға барғанда бес жастағы қызцы сатып жатканын көріп, баласына сыйлық ретінде әкеліп береді. Екеуі жастайынан бірге өсіп, үлкейгенде бір-біріне атастырылады. Ғабдолла баласына өзінің орнын береді. Нұғман үш айға сапарға кетеді. Оның ғашығы Назымды Қужаз патша көріп, ғашық болып қалады. Назымды сиқыршы кемпір арқылы алдап сарайына алдырып, ұрлықшы деп өтірік айып тағып, Бағдаттың халифына сыйға тартады. Ол қызды халифтың апасы түсініп, онымен сөйлесуге халифтың рұқсатын алады. Сапардан оралған Нұғман, ғашығының жоқ екенін көріп, қатты қиналады. Оның үйіне бақсы шал келіп, кітап ашып, қыздың жағдайын айтады. Ол жігітке көмектесу үшін, дәрігер болып Бағдатқа барады. Халифтың апасы қырық қыздың біреуін осы шалға әпереді. Шал өзінің үйленген қызына дәрі беріп, бетіне жігіттің мөрін басады. Оны көріп, Назым талып қалады. Назым қызға бар сырын айтады. Бүны естіп қыз жігітті сарайға ертіп келеді. Нұғман мен Назым қосылып, үлкен той жасайды. Халиф өзін Қужаз патша алдағаны үшін дарға асып, орнына Нұғманды патша қояды.
Қолжазбаның атауы
Назымбектің қиссасы
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қырымның атақты байы Жаныста бала болмапты. Ел ішіндегі өзара ұрыс, жанжалдың бірінде Жаныстар кісі өлтіріп кінәлі болады да, Орманбек ноғайлының жұртына, Асылбек хан атырабына көшеді. Осында келген соң Жаныстың әйелі де, Асылбектің әйеліде жүкті болады. Жаныс қызының атын Күлше, Асылбек ұлының атын Назымбек қояды. Екі бай құда болады. Бірақ, көп кешікпей Асылбек қайтыс болған соң, Жаныс «жетімге қыз бермеймін» деп уәдесінен айниды. Қырымға қайта көшеді. Бойжеткен Күлше Орманбеттен келген керуеннен Назымбекке сәлемдеме беріп жібереді. Қыз хабарын естіген, ғашықтықтан дертті Назымбек елімен ақылдасып қасына сайлап төрт жігіт ертіп, Қырымға аттанады. Жолда бұлар Күлшенің бір байдың ұлына ұзатылғалы жатқанын естиді. Ақырында Назымбек пен Күлше тілдеседі. Күлшені алғалы оіырған күйеуі ерікті, таңдауды қыздың өзіне береді. Назымбек пен Күлше армандарына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Назымбек пен Күлше
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қырымның атақты байы Жаныста бала болмапты. Ел ішіндегі өзара ұрыс, жанжалдың бірінде Жаныстар кісі өлтіріп кінәлі болады да, Орманбек ноғайлының жұртына, Асылбек хан атырабына көшеді. Осында келген соң Жаныстың әйелі де, Асылбектің әйеліде жүкті болады. Жаныс қызының атын Күлше, Асылбек ұлының атын Назымбек қояды. Екі бай құда болады. Бірақ, көп кешікпей Асылбек қайтыс болған соң, Жаныс «жетімге қыз бермеймін» деп уәдесінен айниды. Қырымға қайта көшеді. Бойжеткен Күлше Орманбеттен келген керуеннен Назымбекке сәлемдеме беріп жібереді. Қыз хабарын естіген, ғашықтықтан дертті Назымбек елімен ақылдасып қасына сайлап төрт жігіт ертіп, Қырымға аттанады. Жолда бұлар Күлшенің бір байдың ұлына ұзатылғалы жатқанын естиді. Ақырында Назымбек пен Күлше тілдеседі. Күлшені алғалы оіырған күйеуі ерікті, таңдауды қыздың өзіне береді. Назымбек пен Күлше армандарына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Назымбек-Күлше
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қырымның атақты байы Жаныста бала болмапты. Ел ішіндегі өзара ұрыс, жанжалдың бірінде Жаныстар кісі өлтіріп кінәлі болады да, Орманбек ноғайлының жұртына, Асылбек хан атырабына көшеді. Осында келген соң Жаныстың әйелі де, Асылбектің әйеліде жүкті болады. Жаныс қызының атын Күлше, Асылбек ұлының атын Назымбек қояды. Екі бай құда болады. Бірақ, көп кешікпей Асылбек қайтыс болған соң, Жаныс «жетімге қыз бермеймін» деп уәдесінен айниды. Қырымға қайта көшеді. Бойжеткен Күлше Орманбеттен келген керуеннен Назымбекке сәлемдеме беріп жібереді. Қыз хабарын естіген, ғашықтықтан дертті Назымбек елімен ақылдасып қасына сайлап төрт жігіт ертіп, Қырымға аттанады. Жолда бұлар Күлшенің бір байдың ұлына ұзатылғалы жатқанын естиді. Ақырында Назымбек пен Күлше тілдеседі. Күлшені алғалы оіырған күйеуі ерікті, таңдауды қыздың өзіне береді. Назымбек пен Күлше армандарына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Нарқыз
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Нарқыз бен Нияз Мәмбетті хандықтан түсіріп, ел билігін Бала би мен Шоқайға тапсырады. Сөйтіп, Нияз бен Нарқыз қосылып, мұратына жетеді.
Қолжазбаның атауы
مۇڭلى قىز / Мұңлы қыз
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Бір жігіт көл жағасында мұңлы өлең айтып отырған қызды көреді. Ол көлге түсіп жатқан қыздың қасына жақындап келеді. Сыбдырды естіген қыз артына жалт қарайды. Екеуі жөн сұрасады. Жігіт қыздан неге мұңлы екендігін сұрайды. Қыз өзінің сүйгеніне қосыла алмай, малға байланып кеткенін айтады. Сонда жігіт қызға қазіргі жаңа заманның жаңалығы болып табылатын, әйелдің бас еркіндігіне байланысты заңның шыққанын айтады. Яғни, «үкіметке барып, шағым айтып, хат жазсаң болды» деп ақыл береді. Сонда қыз айтады: “Егер мен сүйгеніме тұрмысқа шықсам деп, үкіметке хат апарсам, олар маған рұқсат берсе, бірақ мұны естіген менің әкем қайныма айтып, сөйтіп екі жақтың ақсақалдары жиналып, өздерінше үкім шығарса қайтем?” – дейді. Екеуі осылай әңгімелесіп отырады.