Қазақ қолжазбалары ұлттық тізілімінің бас операторы
«Қолжазба жəне фольклортану» ғылыми-инновациялық орталығы
Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының «Қолжазба және фольклортану» ғылыми-инновациялық орталығының негізгі мақсаты – қазақ қолжазбаларын заман талабына, қазіргі заманғы белгіленген мəртебесі мен маңызына сəйкес реставрациялау, консервациялау жəне олардың қолжазба мұра күйінде сақталуына, болашақ ұрпақтың пайдалануына жағдай жасау.
Орталықтың міндеттері:
Қазақ қолжазбаларын реставрациялау және консервациялау – тарихи қолжазбаларды қазіргі талаптарға сай қалпына келтіру, олардың физикалық сақталуын қамтамасыз ету.
Қолжазба қорын сақтау және толықтыру – фольклорлық және әдеби мұраларды жинақтау, жүйелеу, ғылыми сипаттау және есепке алу.
Цифрландыру жұмыстарын жүргізу – қолжазбаларды, фотосуреттерді, дыбыс және бейне материалдарды электрондық форматқа көшіру, цифрлық мұрағат қалыптастыру.
Ғылыми зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру – қазақ фольклоры мен қолжазба мұрасын текстологиялық, тарихи және әдеби тұрғыдан зерттеу, ғылыми айналымға енгізу.
Ғылыми басылымдар әзірлеу – «Бабалар сөзі» көптомдығы, «Дала фольклорының антологиясы» сияқты іргелі басылымдарды дайындау және жариялау.
Ғалымдар мен зерттеушілерге қолжетімділік жасау – қолжазба қорын электрондық ресурстар арқылы пайдалануға мүмкіндік беру және ғылыми жұмыстарға ақпараттық қолдау көрсету.
Қолжазба бөлімінің негізгі қоры 500000-нан астам атаудан тұратын 1500-дей бумада жинақталған қазақ, шығыс тілдеріндегі (араб, парсы, татар т.б.) ескі қолжазбалар және XIX ғасыр мен XX ғасыр басында жарық көрген қазақ мәдениеті мен тарихына қатысты литографиялық кітаптар, сондай-ақ 700-ге жуық аудиотаспа мен микрофильм, микрофишалар құрайды.
Бөлім ғалымдары 200-ден астам ғылыми басылым мен 50-ге жуық зерттеу, монография жариялады. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында бөлім қызметкерлері дайындаған «Бабалар сөзі» жүз томдық сериясы әлемде теңдессіз құбылыс ретінде бағаланды.
Институттың Қолжазбалар қорында және Орталық ғылыми кітапхана қорларында сақталған фольклорлық және музыкалық мұраларды электрондық нұсқаларға көшіру жұмысы атқарылуда. XX ғасырдың екінші жартысында жиналған музыкалық мұралар түгелімен СD-дискілерге көшірілді.
Бөлімде 5 ғылым кандидаты, 2 PhD доктор, 3 PhD докторант, 3 ғылым магистрі қызмет атқарады.
Орталық директоры — Асқар Әбдуәлиұлы Тұрғанбаев, ф.ғ.к.
Жиі қойылатын сұрақтар
Зерттеушілер үшін қолжазбалар қолжетімді ме?
Қазақ қолжазбаларымен (сирек қорлармен, архивтік құжаттармен және көне мәтіндермен) жұмыс істеу айрықша жауапкершілікті, жүйелілікті және арнайы ережелерді сақтауды талап етеді. Бұл жұмыс негізінен үш ірі кезеңнен тұрады: дайындық, қолжазбаханадағы (архивтегі) тікелей жұмыс және мәтінді ғылыми өңдеу (транслитерациялау, зерттеу).
Қолжазбалар сақталған мекемеге (мұражай, кітапхананың сирек қорлары, архив) бармас бұрын келесі қадамдарды жасау қажет:
Рұқсат алу және құжаттарды әзірлеу:
Егер сіз зерттеуші ретінде барсаңыз, жұмыс істейтін немесе оқитын мекемеңізден (университет, ғылыми-зерттеу институты) сол мұрағат/кітапхана басшылығының атына бағытталған ресми хат (қатынас қағаз) алуыңыз керек.
Жеке зерттеуші ретінде барған жағдайда, жеке куәлікпен бірге өтініш жазасыз.
Каталогтармен жұмыс: Кітапхананың немесе архивтің электронды немесе карточкалық каталогтары арқылы қажетті қолжазбаның сипаттамасын, шифрын (қорын, тізімдемесін, іс нөмірін) алдын ала анықтап алу қажет.
Қолжазбалармен тікелей жұмыс істеудің ережелері қандай?
Көне қолжазбалар — өте нәзік, тез бүлінетін жәдігерлер. Сондықтан оқу залында мынадай қатаң ережелер сақталады:
Гигиена және қорғаныс:
Қолжазбалармен жұмыс істегенде арнайы мақта матадан жасалған ақ қолғап кию міндетті (қолдағы табиғи май мен тер қағазды бүлдіреді).
Шаңнан немесе көне қағаз зеңінен (грибок) қорғану үшін бетперде (маска) таққан жөн.
Құрал-жабдықтарды шектеу:
Үстелде тек қағаз және жай қарындаш қана тұруы тиіс. Сиялы қаламдарды, маркерлерді, түзеткіш сұйықтықтарды (штрих) қолдануға мүлдем тыйым салынады (кездейсоқ сия тамып кетсе, қолжазбаның құны жойылады).
Сусын, тағам өнімдерін үстелге қоюға болмайды.
Ұқыптылық:
Парақтарды бұрышынан емес, орта тұсынан өте баяу, ақырын аудару қажет.
Қолжазбаның үстіне дәптер немесе парақ қойып жазуға, оның үстіне шынтақпен сүйенуге болмайды.
Мәтіннің бетіне ешқандай белгі салуға, сызуға, ирек белгі қоюға рұқсат берілмейді.
Көшірме жасау:
Қолжазбаны телефонға немесе фотоаппаратқа суретке түсіруге тек мекеме әкімшілігінің рұқсатымен ғана рұқсат етіледі. Түсірген кезде жарқылдауықты (вспышка) өшіру міндетті, себебі күшті жарық ескі сия мен қағазды тез тоздырады.
Мәтінмен жұмыс істеуге қойылатын талаптар қандай?
Қазақ қолжазбаларымен жұмыс істеудің өзіндік филологиялық және тарихи ерекшеліктері бар және ғылыми-әдістемелік тәртіпке бағынады:
А. Әліпби мен жазу жүйесін анықтау
Қазақ қолжазбалары жазылған кезеңіне байланысты бірнеше графикалық жүйеде кездеседі:
Төте жазу / Қадим жазуы (Араб графикасы): ХХ ғасырдың басына дейінгі және Шыңжаң қазақтары қолданатын жазу. Мұнда мәтінді оқу үшін араб графикасын, соның ішінде Ахмет Байтұрсынұлының төте жазу ережелерін білу қажет.
Латын графикасы (Яналиф): 1929–1940 жылдар аралығындағы қолжазбалар.
Кирилл графикасы: 1940 жылдан кейінгі қолжазбалар.
Ә. Транслитерация және транскрипция
Транслитерация: Араб немесе латын қарпіндегі қолжазбаны қазіргі қазақ әліпбиіне әріппе-әріп (дыбыстық сәйкестігін сақтай отырып) аудару.
Ғылыми транскрипция: Сөздердің дыбысталуын, сол дәуірдің тілдік нормасын (диалектілік, фонетикалық ерекшеліктерін) өзгертпей, дәл сол күйінде қағазға түсіру.
Б. Мәтіндік талдау (Текстология)
Түпнұсқа мен көшірмені ажырату: Қолжазба авторының өз қолымен жазылған ба (автограф), әлде көшірушілердің (мүррид, хатшы) нұсқасы ма — соны анықтау.
Палеографиялық сипаттама: Қағаздың сапасы мен су таңбалары (водяные знаки), қолданылған сияның түрі (сипаттамасы), жазу стилі (насх, насталик, рукағ және т.б.) арқылы қолжазбаның жазылған уақытын шамалау.
Қолжазбадан алынған деректерді қолданғанда сілтеме беру міндетті ме?
Ғылыми еңбекте, мақалада немесе диссертацияда көне қолжазбалармен немесе архивтік құжаттармен жұмыс істегенде сілтеме жасау мәдениеті мен ғылыми этиканы сақтау — зерттеудің басты құндылығы мен заңдылығының көрсеткіші. Сондықтан қолжазбадан алынған деректерді қолданғанда міндетті түрде дәл сілтеме (адрес) көрсетіледі. Дұрыс рәсімделген сілтемелер мен таза сақталған ғылыми этика сіздің зерттеуіңіздің салмағын арттырып, оның халықаралық деңгейде мойындалуына жол ашады.
Қолжазба — бұл бір ғана данада немесе өте шектеулі нұсқада кездесетін бірегей жәдігер. Кез келген басқа ғалым сіздің сілтемеңіз арқылы сол құжатты қордан немесе архивтен оңай тауып, деректің рас-өтірігін тексере алуы тиіс.
Жұмысты аяқтау
Қолжазбамен жұмыс аяқталған соң, оны қабылдаушы маманға (кітапханашыға/архивистке) беттерін түгендеп, бастапқы қалпында тапсыру қажет.
Қолжазбаларға сілтеме берудің ережелері мен тәртібі қандай?
Қазақстандық және халықаралық стандарттар бойынша қолжазбаға немесе архив құжатына сілтеме жасағанда мынадай деректер міндетті түрде көрсетіледі:
Сақтаулы тұрған мекеменің толық немесе ресми қысқартылған атауы (мысалы, Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры).
Қордың атауы немесе нөмірі (Фонд / Ф.) — архивтегі құжаттардың тиесілі тобы.
Тізімдеме нөмірі (Опись / Оп.) — қор ішіндегі жүйеленген тізім.
Істің (буманың, папканың) нөмірі (Дело / Д. немесе Папка / П.) — нақты қолжазба сақталған папка.
Парақ нөмірі (Лист / Л. немесе Бет / Б.) — сіз дерек алған нақты парақ. Егер қолжазбаның артқы беті болса, орысша «об.» (оборот) немесе қазақша «а.» (артқы беті) деп көрсетіледі.
Осы Қазақ қолжазбаларының ұлттық тізіліміндегі идентификатор (ID) көрсетілсе, нақты әрі жүйелі болады. Кез-келген зерттеуші толық мағлұматқа қол жеткізеді.
Сілтеме жасаудың үлгілері:
Ресми архивтік сипаттағы сілтеме (кітап соңындағы әдебиеттер тізімі үшін):
Орталық мемлекеттік архив (ОМА). 44-қор, 1-тізімдеме, 245-іс, 12-парақ. (Қысқаша: ОМА. Ф. 44, Оп. 1, Д. 245, Л. 12).
Кітапхананың қолжазбалар қорына сілтеме:
ҚР Ұлттық кітапханасы, Сирек кітаптар мен қолжазбалар қоры. Шәкәрім Құдайбердіұлының қолжазбасы, Қ-82 папкасы, 4-5 парақтар.
Шетелдік архивтерге сілтеме (мысалы, Ресей немесе Түркия архивтері):
РФ СІМ Ресей империясының сыртқы саясаты архиві (АВПРИ). Қырғыз-қайсақ істері қоры, 122-тізімдеме, 5-іс, 78-парақ. (Қысқаша: АВПРИ. Ф. 122, Оп. 1, Д. 5, Л. 78).
Қолжазбалармен жұмыс істеудегі Ғылыми Этика (Academic Integrity) қандай?
Қолжазба материалдарымен жұмыс істеу барысында зерттеушіден жоғары деңгейдегі ғылыми адалдық пен этика талап етіледі. Оның басты қағидалары мынадай:
- Плагиатқа мүлдем жол бермеу
Егер сіз басқа бір ғалымның қолжазбадан оқып, транслитерациялап (арабшадан қазіргі қаріпке түсіріп), ғылыми айналымға енгізген мәтінін дайын күйінде пайдалансаңыз, сол ғалымның еңбегіне міндетті түрде сілтеме жасауыңыз керек. Қолжазбаны архивтен өзіңіз тауып алғандай кейіп таныту — ауыр академиялық қылмыс (плагиат) болып саналады.
- Деректерді бұрмаламау (Объективтілік)
Көне қолжазбалардағы мәтіндер кейде қазіргі саяси немесе идеологиялық көзқарастарға қайшы келуі мүмкін. Зерттеушінің этикасы — мәтінді өз пайдасына немесе белгілі бір идеяға бейімдеп, өзгертіп оқуға тыйым салады. Қолжазбада сөз қалай жазылса, солай оқылуы және түсіндірілуі тиіс. Егер мәтінде өшіп қалған, түсініксіз тұстар болса, оны өз бетінше толықтырмай, арнайы жақшалармен [шіріп кеткен] немесе [оқылмады] деп белгілеу қажет.
- Алғашқы зерттеушінің еңбегін құрметтеу
Егер белгілі бір қолжазбаны архив шаңынан бірінші болып тауып, ғылымға танытқан өзге әріптесіңіз болса, өз еңбегіңізде сол ғалымның атын атап, құрмет көрсету — ғылыми этиканың жазылмаған алтын заңы.
- Мәтінді дұрыс транслитерациялау жауапкершілігі
Араб, шағатай немесе төте жазудағы мәтінді қазіргі қазақ тіліне аударғанда қате жіберу — автордың сөзін бұрмалаумен тең. Сондықтан, күмәнді сөздер кездессе, нұсқаларды көрсетіп, сілтемеде немесе түсініктемеде оның бірнеше оқылу нұсқасы бар екенін ашық жазу керек.
- Архив немесе қолжазбахана қызметкерлеріне алғыс білдіру
Сізге сирек кездесетін, жабық қордағы қолжазбаларды тауып беруге көмектескен архив мамандары мен мекемесіне ғылыми еңбектің алғыс сөз (acknowledgements) бөлімінде ризашылық білдіру — зерттеушінің биік мәдениетін көрсетеді.