«ЭПОС - Ғашықтық дастан» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Тоқымбет
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Тоқымбеттің жас кезінде әкесі қайтыс болып, шешесі екеуі Әжеке деген байдың малын бағып күнелтеді. Тоқымбет Әлім деген нағашысын іздеп тауып, шешесін сонда қалдырады. Өзі батыр, мерген әрі әнші жігіт болып өсіп, жүйрік ат сатып алып, ел аралап кетеді. Тоқымбет Қаратау бойындағы бір үлкен тойға тап болады. Осы тойда сайысқа түсіп, жүлдені жеңіп алады. Ол бір байдың Гүлейім атты қызына ғашық болады. Екеуі нағашысы Әлімге келіп паналайды. Осыған байланысты ел арасында үлкен дау басталады. Тоқымбет қуғыншылардың қолына үш рет түсіп, өзінің батырлығы мен тапқырлығының арқасында құтылып шығады. Содан кейін Гүлейім екеуі Бағаналы Ерден батырға барып, бастарынан өткен барлық оқиғаны баяндайды. Ерден батыр бұларды қарсы алып, жұртын жинап, үлкен той-думан жасап, бастарына отау тігіп, ел қатарына қосады. Сөйтіп, екі жас мақсатына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Қалқаман-Мамыр / قالقامان – مامىر
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Қалқаман мен Мамыр бір-бірін сүйіп, бірге қашуға келіседі. Әнет бастаған ел ақсақалдары істі малмен бітірмек болғанымен, Мамырдың ағасы Көкенай оған көнбейді. Көкенайдың оғынан жараланған Қалқаман аман қалады, бірақ еліне өкпелеп, Бұқара жаққа кетеді.
Қолжазбаның атауы
Қалқаман-Мамыр.
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Қалқаман мен Мамыр бір-бірін сүйіп, бірге қашуға келіседі. Әнет бастаған ел ақсақалдары істі малмен бітірмек болғанымен, Мамырдың ағасы Көкенай оған көнбейді. Көкенайдың оғынан жараланған Қалқаман аман қалады, бірақ еліне өкпелеп, Бұқара жаққа кетеді.
Қолжазбаның атауы
Жетім Мәриям / جەتىم ماريام
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Дастанның оқиғалар желісі малға сатылып, сүймеген адамға әйелдікке барған Мәриямның трагедиясын баяндауға құрылған. Мәриям әке-шешесінен жастай жетім қалып, әкесінің інісі Нұрқанның қолында өседі. Нұрқан мол қалыңмал алып, Сүлеймен деген кісінің жарымжан, ақыл-есі кем баласына Мәриямды ұзатып жібереді. Ол жақта сан қорлық көрген Мәриям еліне қайтып келеді. Ғалым деген жігіт Мәриямға ғашық болып қалады. Бірақ екі жастың бас қослуына көп кедергілер жасалады. Мәриям сүйген жарынан тірідей айрылып, қайғы-қасіретке ұшырап, жүрегі жараланған Мәриям өмірден өтеді.
Қолжазбаның атауы
Сейфүлмәлік – Бәдіғұлжамал /سەيفۈلمەلىك – بەدىغۇلجمال
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Мысыр шаһарында жүз жетпіс жасқа келген Қасым деген патша Ісмен шаһарының сұлтанының қызы Жәмиланы алып, одан бір ұл туады. Баланың атын Сейфүлмәлік қояды. Осы кезде Хамит деген уәзірінің әйелі ұл туып, оның атын Сағит қояды. Екі бала бірге өседі. Сейфүлмәлік 17 жасқа келгенде, әкесі оған алтын тоны мен асыл жүзігін сыйға береді. Тон ішінде бір сұлу қыздың суреті болады. Сейфүлмәлік қызға ғашық болып, оны іздеп кетеді. Жігіт көп қиындықтар көріп, ақыр Бәдіғұлжамалды алады.
Қолжазбаның атауы
Есім-Қадиша
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан.
Қысқаша мазмұны
Есім жастай жетім қалып, нағашысы Есмағамбеттің қолында өседі. Ержетіп, елге танылған соң, Есім сері атанады. Ол Шора бидің қызы Қадишаға ғашық болады. Қиындықтарға қарамастан, қос ғашық мұраттарына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Самның әйелі Мәлике
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан
Қысқаша мазмұны
Самның әйелі Мәликеден бір ұл туады. Шашы аппақ, басы тіп-тік, маңдайы бері, көзі ішке кірген, өткір отты. Аңға кеткен Самның алдынан шыққан кісі сүйіншіге көптеген аң алады. Бірақ жұрт ойлағандай той жасамайды.т Сам баланы көріп шошиды. Нөкерлеріне өлтіруге бұйырады. Елсіз бір жерге тастап кетеді. Жетім баланы жолбарыс емшек беріп асырайды. Оны Самұрық құс көріп, балаларына жегізуге алып келеді.
Қолжазбаның атауы
Ләйлі-Мәжнүн
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан
Қысқаша мазмұны
Араб патшасының баласы Қайыс пен сол елдің ару қызы Ләйлінің ғашықтығы, бірін-бірі сүйген екі жастың бас еркіндігі жолындағы, озбырлық-зұлымдыққа қарсы күресі мен махаббат трагедиясы жырланады. Патриархалдық-феодалдық қоғамның қатал заңы, Ислам дінінің шырмауы сүйіспеншілік жолына бөгет жасайды. Ақыры Ләйліні зорлап, сүймеген адамына қосады. Сүйген жарынан тірідей айрылған Қайыс қиянат дүниесінен безгендей болады. Қайғы-қасіретке уланған, жүрегі жараланған оған патшаның адамдары “жынданды” — “Мәжнүн” болды деген атпен айдар тағып, жұртқа өтірік лақап таратып жібереді. Жалғыздық мехнатын көрген Қайыс еріксіз ен даланы кезіп кетеді. Дастан жеке бастарын махаббат жолына құрбан еткен Ләйлі мен Мәжнүннің қабір басында бірге жатқан аянышты оқиғасымен аяқталады.