«ЭПОС - Батырлар жыры» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Едіге батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Мәулімнияз түсінде көрген аққу бейнесіне құбыла алатын Кенжекей атты сұлу қызды іздеп тауып, үйленеді. Бірақ берген сертін бұзған соң Кенжекей ұшып кетіп, ұлы Едігені тоғыз жолдың торабындағы терекке қалдырады. Баланы құсбегі асырап алады. Кейін Тоқтамыстың қаһарынан Құтты би Едігені аман сақтап қалады. Жетім өскен Едіге әділдігімен елге танылып, Тоқтамыстың қолына келеді. Өгей шешесінің жаласынан кейін елден кетуге мәжбүр болады. Жыр аяқталмай қалған, Едігенің Тоқтамыс ханның құзырынан кетуімен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
ﻣﺌﺮﺯﺍ ﻩﺪﺌﮔﻪ ﺒﺎﺘﺌﺮ / Мырза Едіге батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Ертеде перзентке зар болған дәулетті әрі әулие бай түсінде аян алып, сапарға шығады. Жолда үш аққудың қызға айналғанын көріп, олардың киімдерін жасырады. Қыздардың ішінен Кенжекейді таңдап, оған үйленеді. Кенжекей екі шарт қояды: басына және өкпесіне қарамауды ескертеді. Бай сертін бұзған соң, Кенжекей құрсағындағы ұлын тоғыз жолдың торабында қалдырып, ұшып кетеді. Бай баланы тауып, кемпірге тәрбиелеуге береді. Бала ержетіп, Едіге атанады. Әділ билігімен елге танылған Едігені Тоқтамыс хан өз тәрбиесіне алады. Алайда ханның әйелі Едігеге ғашық болып, одан жауап ала алмаған соң, Тоқтамысты оған қарсы айдап салады. Досы Аңғысынның көмегімен аман қалған Едіге Сәтемір ханның еліне кетеді. Бірақ кейін Сәтемір де оның әйеліне қызығып, Едігені қауіпті сапарға жұмсайды. Әйелінің ақылдылығының арқасында Едіге бұл сынақтан да аман өтеді. Бұл нұсқада перзентсіздік, ғажайып туу, пері қызына үйлену, сертті бұзу, әділ билік айту, ханның әйелінің батырға ғашық болуы сияқты дәстүрлі эпикалық және ертегілік мотивтер кеңінен көрініс тапқан. Негізгі оқиғалар басқа «Едіге» жыры нұсқаларымен үндес болғанымен, Сәтемірдің де Едігеге қарсылас ретінде суреттелуі және ертегілік сарындардың басымдығы бұл нұсқаның өзіндік ерекшелігін танытады.
Қолжазбаның атауы
Едіге батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Ертеде Хорезмде Тоқтамыс хан билік жүргізеді. Оның билігіндегі тоқсан бидің бірі Тұлымби қожа мен әйелі Наубахар перзентсіз болып, елден қуылады. Бір күні күңі Гүлнахал ағаш басынан ғайыптан туған баланы тауып әкеледі. Оның атын Рахымберді қояды. Кейін асық ойнап балаларды алдап ұтып жүрген Қиқымтас атты бала қорқып «едік-едік» деп қашқандықтан, Рахымберді Едіге атанып кетеді. Даңқы жайылған Едігені Тоқтамыс хан өз құзырына алады. Оған қастық жасағандар Едігені Төке кәпірдің еліне жұмсайды. Бірақ Едіге жауды жеңіп, Төке ханның қызына үйленіп, жеңіспен оралады. Бұл нұсқада батырлық ертегіге тән ғажайып туу, батырдың ерекше өсуі, оған жасалған қастандық, жауды жеңуі және батырдың үйленуі сияқты дәстүрлі мотивтер айқын көрінеді. Едігенің Түкті Әзіз бен пері қызы Шашты Әзізден тууы, анасының үш шартты бұзғаны үшін сәбиді ағаш басына қалдырып кетуі сияқты эпизодтар да кездеседі. Ерекшелігі – әулие мен пері қызының қонысы Хорезм аталуында.
Қолжазбаның атауы
Едігенің қиссасы
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Бұрынғы өткен заманда пайғамбардан соң 300 жылда бір Едіге деген би өтіпті. Тұрған жері Шертімін деген жер екен. Елі – ноғайлы. Ноғайлы халқы Стамбулдан айрылғанда, осының үшінші әулие атасы Бабанияз деген адамды ортамызға пір қыламыз деп ала шыққан екен. Нияз деп ол кезде бір керемет адамды айтады екен. Бұл Бабанияздан жалғыз бала Сұлтанияз, ал одан Қыдырнияз, мұнан бір бала Мәулімнияз қалған. Мәулімниязды сол заманда Баба Түкті Шашты Әзіз тәрбиелеп, 25 жасқа толғанша соның қолында жүреді. Олар ол кезде Тоқтамыс ханның қол астында болған екен деп басталады да, әрі қарай оқиға өзге нұсқаларымен ұқсас болып келеді. Ал жырдың соңғы бөлігіне бертінгі заман оқиғалары қосылған.
Қолжазбаның атауы
Мәулімнияз – Едіге
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Мәулімнияз түсінде көрген аққу бейнесіне құбыла алатын Кенжекей атты сұлу қызды іздеп тауып, үш түрлі тыйымды орындайтын болып үйленеді. Бірақ берген сертін бұзған соң Кенжекей ұшып кетіп, ұлы Едігені тоғыз жолдың торабындағы терекке қалдырады. Баланы құсбегі асырап алады. Кейін Тоқтамыстың қаһарынан Құтты би Едігені аман сақтап қалады. Жетім өскен Едіге әділдігімен елге танылып, Тоқтамыстың қолына келеді. Өгей шешесінің жаласынан кейін елден кетуге мәжбүр болады, досы Аңғысын Тоқтамыстың қастығынан сақтандырады. Жолда Сәтемірдің қызы Қағазды қалмақ батырынан құтқарып, Сәтемірдің тағына ие болып, Қағазға үйленеді. Олардың Нұрадын атты ұлы дүниеге келеді. Кейін Нұрадын Тоқтамыстан кек алуға аттанады. Бұл нұсқада Едіге жырының негізгі оқиғалары сақталғанымен, Мәулімнияздың жастай жетім қалып, Баба Түкті Шашты Тәжі деген әулиенің қолында тәрбиеленуі, Құттықияның інісі Құтты бидің ерлігі және Аңғысынның ақын ретінде суреттелуі сияқты өзіндік ерекшеліктері бар.
Қолжазбаның атауы
Бозұғлан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Жыр мазмұны басқа нұсқалармен ұқсас. Хиуа ханы Бозұғланның жиендері – Жүсіп, Ахмет жөнінде Қызылбас Көзелшаның түс көруі, оның түсін Қамбардың жоруы, Көкшенің алдауымен Ахмет пен Жүсіптің зынданға түсу оқиғалары түгел қамтылған.
Қолжазбаның атауы
Бозұғлан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Қалмақ патшасы Қара хан ноғай ханы Үрімге қазақ ханы Жаманкені тақтан тайдырып, елін шабуды бұйырады. Үрім билерінің кеңесімен Жаманкені өлтірмей, Терісақпа бойындағы Таспа тауына жер аударады. Сол жерде Жаманкенің ұлы Бозұғлан дүниеге келеді. Жеті жасында ол түсінде Ықылас ата Шашты Әзізден аян алып, Қара хан, Қара дәу мен Сары дәуді жеңу міндеті жүктеледі. Пірдің берген қасиетті аса таяғы мен кеуішінің көмегімен елге оралып, ата-анасының батасын алып, жауға аттанады. Жолда Үрім ханның еліне келіп, оның батырлары Қалқаман мен Қара дәуді жеңеді. Қара ханның қызы Қарашаш Бозұғланға ғашық болып, кейін екеуі некелеседі. Ал Үрім ханның қызы Айбарша да Шашты Әзіздің аянымен Бозұғланды күтіп алып, оған тұрмысқа шығады. Осылайша Бозұғлан пірлердің қолдауымен жауларын жеңуге кірісіп, ерлігімен ел қорғаны атанады.
Қолжазбаның атауы
بوزۇعلان / Бозұғлан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Ертеде Бозұғлан хан өзінің Гүлхадиша, Лағыл деген екі қарындасын Әжібек, Опабек деген екі уәзіріне ұзатады. Лағылдан Жүсіп, Ахмет деген екі ұл, Қарлығаш атты қыз туады. Бозұғлан екі ұлды өз баласындай тәрбиелейді. Хан нөкерлері оларды көре алмай, ханға шағыстырып, екеуін елден қудырған соң екеуі Үргенішке кетеді. Қалмақтың Көзелше деген ханы түсінде екі қошқар өзін сүзіп, астындағы тағын қиратып жатқанын көреді. Ешкім бұл түсті жори алмайды. Баба Ғұмар деген саудагер «Жүсіпбек, Ахметбек деген екі батыр тағыңды алады» дегенде, Көзелше ашуланып, оны зынданға тастайды. Екі батырдан құтылудың амалын іздеген Көзелше Мырза Мәмет деген нөкерін жансыз етіп жібереді. Ол айламен екі батырдың сеніміне кіріп, Көзелшеге ұстап береді. Жүсіпбек пен Ахметбек өртесе, жанбайды, мылтықпен атса, өлмейді. Ақыры шарасы таусылған хан оларды зынданға тастайды.