∞ Қазақ қолжазбалары ∞ ₸ ∞ Qazaq qoljazbalary ∞ ₸ ∞ قازاق قولجازبالارى ∞ ₸ ∞ Қазақ қолжазбалары ∞

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

ﻣﺌﺮﺯﺍ ﻩﺪﺌﮔﻪ ﺒﺎﺘﺌﺮ / Мырза Едіге батыр

1. Реестрдің идентификаторы
2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)
ﻣﺌﺮﺯﺍ ﻩﺪﺌﮔﻪ ﺒﺎﺘﺌﺮ / Мырза Едіге батыр
3. Авторы (Айтушы)
Белгісіз
4. Жинаушы, тапсырушы:
Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев (1856–1932) – көрнекті этнограф, фольклортанушы, түркітанушы, Орта Азия халықтарының рухани мұрасын зерттеуші. Ұлты – башқұрт. 1856 жылы Орынбор қаласында дүниеге келген. Орынбордағы Неплюев кадет корпусының Азия бөлімін тәмамдаған. 1876 жылдан бастап Түркістан генерал-губернаторлығының Ташкент қаласындағы Әскери-халықтық басқармасында қызмет атқарып, өмірінің көп бөлігін қазақ және Орта Азия халықтарының тарихы мен этнографиясын зерттеуге арнады. Ол Қазақстанның Сырдария, Жетісу, Түркістан өңірлерін аралап, қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, ежелгі күнтізбесі, астрономиясы, этнографиясы жөнінде мол деректер жинап, ғылыми тұрғыдан сипаттады. Ғалым жинаған материалдарын орыс тіліне аударып, ғылыми айналымға енгізді.
5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)
Белгісіз
6. Мекеме (қор иесі)
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
7. Шифры
852
8. Бет, жол саны, өлшемі
10; 16; 18х21; 10х12,5
9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы
Фотокөшірме. Кеңсе қағазына қара сиямен араб әрпінде жазылған.
10. Қолжазба графикасы
Араб әрпінде
11. Жанры
Батырлар жыры
12. Қысқаша мазмұны
Ертеде перзентке зар болған дәулетті әрі әулие бай түсінде аян алып, сапарға шығады. Жолда үш аққудың қызға айналғанын көріп, олардың киімдерін жасырады. Қыздардың ішінен Кенжекейді таңдап, оған үйленеді. Кенжекей екі шарт қояды: басына және өкпесіне қарамауды ескертеді. Бай сертін бұзған соң, Кенжекей құрсағындағы ұлын тоғыз жолдың торабында қалдырып, ұшып кетеді. Бай баланы тауып, кемпірге тәрбиелеуге береді. Бала ержетіп, Едіге атанады. Әділ билігімен елге танылған Едігені Тоқтамыс хан өз тәрбиесіне алады. Алайда ханның әйелі Едігеге ғашық болып, одан жауап ала алмаған соң, Тоқтамысты оған қарсы айдап салады. Досы Аңғысынның көмегімен аман қалған Едіге Сәтемір ханның еліне кетеді. Бірақ кейін Сәтемір де оның әйеліне қызығып, Едігені қауіпті сапарға жұмсайды. Әйелінің ақылдылығының арқасында Едіге бұл сынақтан да аман өтеді. Бұл нұсқада перзентсіздік, ғажайып туу, пері қызына үйлену, сертті бұзу, әділ билік айту, ханның әйелінің батырға ғашық болуы сияқты дәстүрлі эпикалық және ертегілік мотивтер кеңінен көрініс тапқан. Негізгі оқиғалар басқа «Едіге» жыры нұсқаларымен үндес болғанымен, Сәтемірдің де Едігеге қарсылас ретінде суреттелуі және ертегілік сарындардың басымдығы бұл нұсқаның өзіндік ерекшелігін танытады.
13. Басы:
ﺑﻮﺮﻨﻌﻰ ﻭﺗﻜﻪﻦ ﺰﺍﻣﺎﻨﺪﺍ ﺒﺌﺮ ﺑﺎﻱ ﺑﻮﻟﺋﭙﺗﻰ
14. Соңы:
ﯟﺴﺌﻨﺪﺍ ﺒﺌﺮﻩﻮﺪﻩﻦ ﺒﺌﺮﻩﻭﮔﻪ ﻤﻴﺮﺍﺱ ﺒﻮﻟﺋﭖ ﻜﻪﻠﻪ ﺠﺎﺘﻘﺎﻦ ﺴﯣﺯ
15. Қосымша мәлімет
Алғаш осы жыр нұсқасын Ә.Диваев 1896 жылы Ташкентте этнографиялық материалдар жинағында, кейін 1922 жылы араб әрпімен жеке басылып шықты.
16. Сандық көшірменің болуы
17. Сипаттаманы дайындаған:
Жұмашай Рақыш