Бозұғлан

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Бозұғлан

3. Авторы (Айтушы)

Қоңырбайұлы Әбдімұрат (1897–1943) – жыршы, ақын, дәстүрлі жыраулық мектеп өкілі. Қарақалпақстанның Тақтакөпір ауданына қарасты Қараөзек қыстағының тумасы. Әйімбет ишанның медресесінде оқыған. Атасы Қоңырбай, бабасы Сереке де батырлық, ғашықтық жырларын жадында сақтап, халық арасына кеңінен таратқан белгілі халық жыршылары болған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Жұмажанов Қаржаубай (1936 – 2006) – әдебиеттанушы, педагог, филология ғылымдарының кандидаты, профессор. Әжінияз атындағы Нөкіс мемлекеттік педагогикалық институтының қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған. Қазақстанның батыс өңірі мен Қарақалпақстандағы қазақтардың фольклорлық мұрасы мен авторлық әдебиет үлгілерін жинап, зерттеумен айналысқан.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Бұл жырды профессор Қ. Жұмажанов 1970 жылы Қараөзек қыстағында тұратын Аймұрат Әбдімұратұлынан жазып алып, 2007 жылы М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорына тапсырған.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

1204

8. Бет, жол саны, өлшемі

84; 30; 29,5х21; 26х10

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Ақ қағазға көк сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Қалмақ патшасы Қара хан ноғай ханы Үрімге қазақ ханы Жаманкені тақтан тайдырып, елін шабуды бұйырады. Үрім билерінің кеңесімен Жаманкені өлтірмей, Терісақпа бойындағы Таспа тауына жер аударады. Сол жерде Жаманкенің ұлы Бозұғлан дүниеге келеді. Жеті жасында ол түсінде Ықылас ата Шашты Әзізден аян алып, Қара хан, Қара дәу мен Сары дәуді жеңу міндеті жүктеледі. Пірдің берген қасиетті аса таяғы мен кеуішінің көмегімен елге оралып, ата-анасының батасын алып, жауға аттанады. Жолда Үрім ханның еліне келіп, оның батырлары Қалқаман мен Қара дәуді жеңеді. Қара ханның қызы Қарашаш Бозұғланға ғашық болып, кейін екеуі некелеседі. Ал Үрім ханның қызы Айбарша да Шашты Әзіздің аянымен Бозұғланды күтіп алып, оған тұрмысқа шығады. Осылайша Бозұғлан пірлердің қолдауымен жауларын жеңуге кірісіп, ерлігімен ел қорғаны атанады.

13. Басы:

Бұрынғы өткен заманда, Басталар өмір азанда,

14. Соңы:

Алдымдағы халайық, Егер айып көрмесең…

15. Қосымша мәлімет

Өлең жолдары әр бетке бір қатардан орналасқан.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш