Мәулімнияз – Едіге

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

Мәулімнияз – Едіге

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Мәулімнияз – Едіге

3. Авторы (Айтушы)

Кенжеғұлұлы Нұртуған (1887-1930) – Қызылорда облысы, Арал ауданында туған. Ол 23 жасынан бастап өлең шығарып, үш жүздің шежіресін жақсы білген. “Орақ–Мамай”, “Қарасай–Қази”, “Едіге”, “Әмір–Темір көрген” және “Қобыланды батырды” жырлаған. Нұртуған жырын Дәріғұл жыршы 1928 жылдары жаттап айтып таратқан.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Тұрғанбаев Асқар (1966 ж.т.) – филология ғылымдарының кандидаты, фольклортанушы. Студент кезінде “Едіге батыр” жырын жинап, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорына тапсырған.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1987 жылы Демеу Жолымбетовтың (1958 ж.т.) дәптерінен студент Асқар Тұрғанбаев көшірген.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

949

8. Бет, жол саны, өлшемі

119; 39; 17х20; 9х19

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Қалың дәптерге көк сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Мәулімнияз түсінде көрген аққу бейнесіне құбыла алатын Кенжекей атты сұлу қызды іздеп тауып, үш түрлі тыйымды орындайтын болып үйленеді. Бірақ берген сертін бұзған соң Кенжекей ұшып кетіп, ұлы Едігені тоғыз жолдың торабындағы терекке қалдырады. Баланы құсбегі асырап алады. Кейін Тоқтамыстың қаһарынан Құтты би Едігені аман сақтап қалады. Жетім өскен Едіге әділдігімен елге танылып, Тоқтамыстың қолына келеді. Өгей шешесінің жаласынан кейін елден кетуге мәжбүр болады, досы Аңғысын Тоқтамыстың қастығынан сақтандырады. Жолда Сәтемірдің қызы Қағазды қалмақ батырынан құтқарып, Сәтемірдің тағына ие болып, Қағазға үйленеді. Олардың Нұрадын атты ұлы дүниеге келеді. Кейін Нұрадын Тоқтамыстан кек алуға аттанады. Бұл нұсқада Едіге жырының негізгі оқиғалары сақталғанымен, Мәулімнияздың жастай жетім қалып, Баба Түкті Шашты Тәжі деген әулиенің қолында тәрбиеленуі, Құттықияның інісі Құтты бидің ерлігі және Аңғысынның ақын ретінде суреттелуі сияқты өзіндік ерекшеліктері бар.

13. Басы:

Ассалаумағалайкум, Әзіреті пірім-ай.

14. Соңы:

Тоқтамыс еді дұшпаның Әскермен қашты бөлініп …

15. Қосымша мәлімет

Мәулімнияз–Едіге // Бабалар сөзі: Жүзтомдық. Батырлар жыры 39-том / Томды құрастырып, ғылыми түсініктемелерін жазғандар: Қ.Алпысбаева, П.Әуесбаева. – Астана: Фолиант, 2006. 161-308-беттер.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш