«ЭПОС» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Orak – Mamaі / Орақ – Мамай
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Нұсқа негізінен қара сөзбен баяндалған. Кейбір тұстарында үзінді күйінде айтылатын өлең жолдарының жалпы саны – 357 жол. Жырдың сюжетінде көне эпостың элементтері жиі кездеседі. Мұнда Нұртуған нұсқасы секілді батырдың бес жорығы түгел суреттеледі.
Қолжазбаның атауы
Орақ, Мамай
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Бұл нұсқада Орақ өлгеннен кейінгі Мамайдың жеке жорығы, басқа да көптеген нұсқаларда кездесетін Орақ батырдың Қазан патшасымен шайқасын суреттейтін эпизод және Қарасай мен Қазидың әке аманатын орындайтын сюжеті баяндалады. Жыршы Орынбасар Оңғарбайұлы “Орақ – Мамай” эпосының бірнеше сюжетін жадында сақтай отырып, өзіндік стильмен көркемдей, жаңғырта жырлағаны аңғарылады. Орынбасар нұсқасының тілі қарапайым, оқиғасы қызықты болып келеді. Мәтінде араб, парсы сөздері жоқтың қасы.
Қолжазбаның атауы
Батыр Мамай – Қанды Орақ
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Қарасай мен Қази батырлар әкелері Орақтың өлер алдында аманат еткен үш арманын орындауға бел буады. Қарасай алдымен жүйрік Қызыл атты қолға түсіріп, оны алу үшін қарындасы Қибатты Көкшеге беруге уәде етеді. Кейін жаумен шайқаста Мамайға көмекке келіп, дұшпанды жеңеді. Мамай Орақтың ұлы Қарасайды танып, өмірінде алғаш рет күледі. Осылайша Қарасай әкесінің алғашқы екі арманын орындайды. Соңғы арман – Қиғаш тауындағы қызылбастарды жеңу еді. Бұл жорықта Қарасайға інісі Қази серік болады. Олар Қырымның ханы Әділмен күш біріктіріп, ауыр шайқаста ерлік көрсетеді. Қарасай мен Қази сансыз жауды жеңіп, орға құлаған Әділді құтқарады. Ақырында қызылбастарды бағындырып, Орақ батырдың үшінші арманы да орындалады.
Қолжазбаның атауы
Наурызбай — Фатима
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Наурызбай үйсін саудагері Керімнен Үшбурыл бойындағы Тілеуқабақ байдың асыл тұқымды тұлпарлары туралы естіп, сол жылқыны алуға бел буады. Кенесары ханнан бата алып, төрт серігімен жолға шығады. Жолда әнші қыз Фатимамен сөз қағыстырып, өзі қарауылда қалып, жолдастарын жылқы айдап келуге жібереді. Фатима ағаларына хабар бергенімен, олар Наурызбайдан сескеніп қумайды. Фатиманың өзі қуып жетіп, жекпе-жекке шақырады. Ержан араласып, қақтығысты тоқтатып, жылқыны сауға ретінде алып кетуге рұқсат береді. Алайда келесі жылы қайта келетіндерін ескертеді. Келесі жылы Наурызбай қол бастап қайта аттанып, Тілеуқабақтың бес мың қолын жеңіп, жылқыны айдап, Фатиманы бірге алып қайтады. Жолда Фатима өзінің ауыр науқас екенін айтып, ордаға жеткен соң үш күн, үш түн жатып дүниеден өтеді.
Қолжазбаның атауы
Мырқы батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Мырқы батыр ай мен күндей Қорлыға атты сұлуды айттырып, әйелдікке алады. Қорлыға Сүрен деген жігітпен көңілдес болады. Мырқы сапарда жүрген кезінде онымен кездеседі. Әйелі көзіне шөп салғанын көрген батыр Сүренді бірден өлтіреді. Қорлыға көңілдесінің мәйітін суға ағызып, Мырқының бауыры Төлені өлтіреді. Жыр Мырқының жауға аттанғанымен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Мырқы мен Шораның қиссасы /مىرقى مەن شورانىڭ قيسساسى
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Бошан байдың баласы Мырқы батыр Қорлыға сұлумен отау құрады. Мырқының Биша атты қарындасы, Төле атты інісі болады. Мырқы үйде жоқ кезде Қорлыға бұрынғы көңілдесі Сүренмен кездесіп, көзіне шөп салып жүреді. Уақытынан бұрын үйіне оралып, үстерінен түскен Мырқы Сүренді өлтіреді. Мырқының ашулы кейіпте үйден шығып кеткенін пайдаланып, Қорлыға Сүренді суға ағызып, орнына Мырқының інісі Төлені өлтіріп, Сүреннің орнына жатқызып қояды. Осы уақытта елге жау шабады. Мырқы соғысқа аттанғанда, ауылын жау шауып, әйелі мен қарындасын тұтқындап кетеді. Мырқының әке-шешесі мен қарындасы көптеген зорлық-зомбылық көреді. Қорлыға еліне сатқындық жасап, қалмаққа күйеуге шығады. Жырдың соңында Мырқы батыр елі мен туыстарын жаудан құтқарады.
Қолжазбаның атауы
Мырқы батыр қиссасы / ﻣﺭﻗﻰ ﺑﺎﺗﺭ ﻗﻳﺳﺎﺳﻯ
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Бошан байдың баласы Мырқы батыр Қорлыға сұлумен отау құрады. Мырқының Биша атты қарындасы, Төле атты інісі болады. Мырқы үйде жоқ кезде Қорлыға бұрынғы көңілдесі Сүренмен кездесіп, көзіне шөп салып жүреді. Уақытынан бұрын үйіне оралып, үстерінен түскен Мырқы Сүренді өлтіреді. Мырқының ашулы кейіпте үйден шығып кеткенін пайдаланып, Қорлыға Сүренді суға ағызып, орнына Мырқының інісі Төлені өлтіріп, Сүреннің орнына жатқызып қояды. Осы уақытта елге жау шабады. Мырқы соғысқа аттанғанда, ауылын жау шауып, әйелі мен қарындасын тұтқындап кетеді. Мырқының әке-шешесі мен қарындасы көптеген зорлық-зомбылық көреді. Қорлыға еліне сатқындық жасап, қалмаққа күйеуге шығады. Жырдың соңында Мырқы батыр елі мен туыстарын жаудан құтқарады.
Қолжазбаның атауы
Мырзаш батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Қалмақтың басшысы Байыр жыл сайын халықтан мың бас мал жинап, оны тоғыз ұлына бөліп беріп отырған. Кедейлердің көбейіп, көтеріліс жасауынан қауіптенген ол ақылшысы Марқалдайдың кеңесімен оларды қазақ еліне шабуыл жасауға жұмсайды. Алдын ала жіберілген жансыздар қазақ елінің бейбіт тұрмысын бақылап келген соң, он мың кедей қазақ жеріне аттанады. Қанды шайқаста қазақтар жауды кері қайтарғанымен, қалмақтар біраз малды айдап әкетіп, Гүлсім мен Ғайша есімді екі қазақ қызын тұтқынға алады. Алайда қыздар айламен қолдарын шештіріп, түнде қашып шығып, елдеріне аман оралады. Қыздарды жоғалтқан сарбаздарын Байыр дарға асып, кедейлерден құтылғанына қуанады. Ал қазақ елі жау шапқыншылығы, қатал қыс пен қасқырдың кесірінен ауыр жағдайға тап болады. Осы кезде Санияз елінің басшысы Шотан төре халықты кеңеске шақырып, жауға қарсы аттануға үндейді. Мырзаш батыр елдің рухын көтеріп, Байырға алдымен Садырбай батырды елші етіп жібереді. Қазақтың малын қайтаруды талап еткен бітім ұсынысынан Байыр бас тартқан соң, екі жақ арасында шешуші шайқас басталады. Ұрыста Мырзаш батыр Байырды өлтіріп, кейін қашқан Марқалдайды да қуып жетіп жояды. Осылайша қазақ жасағы жаудан кек алып, ел намысын қорғайды.