Батыр Мамай – Қанды Орақ

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

Батыр Мамай – Қанды Орақ

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Батыр Мамай – Қанды Орақ

3. Авторы (Айтушы)

Мәмбетұлы Атаубай (1932-1973) – ақын, жыршы, термеші, сазгер. Қарақалпақ АССР-і, Қоңырат қаласында туып-өскен. Жас кезінен өлең-жырға, ән мен өнерге құмар болып, өміріне серік еткен. Ол Қоңырат қаласындағы қазақ орта мектебінде белгілі ақын Төлеген Айбергеновпен бірге оқыған. 1952 жылы Нөкістегі қарақалпақ педагогика институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетіне түсіп, оны үздік бітіреді. Институттан соң Қоңыраттағы М.Горький атындағы орта мектепте мұғалім болып, кәсіподақ ұйымдарында қызмет істеген. Мәмбетұлының “Жаралғалы бұл дүние”, “Қалам алып хат жаздым”, “Досыңнан жазатайым сөз естісең” т.б. термелері және сөзін де, әнін де өзі шығарған “Шынар-ай!”, “Көкшетау”, “Іңкәр-ау!”, “Дейді екендер, дейді екен!” деген шығармаларын және бірнеше көлемді жыр үлгілерін қалдырған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Көрпеев Айтмұрат. Қарақалпақстандағы Қоңырат қаласының тұрғыны.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Қыдырәлі Саттаров қолжазбаны А.Көрпеевтен алып, 1984 жылы ӘӨИ-дің Қолжазбалар қорына тапсырған.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

894

8. Бет, жол саны, өлшемі

120; 25; 20х30; 17х25

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Тор көзді дәптерге көк сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Қарасай мен Қази батырлар әкелері Орақтың өлер алдында аманат еткен үш арманын орындауға бел буады. Қарасай алдымен жүйрік Қызыл атты қолға түсіріп, оны алу үшін қарындасы Қибатты Көкшеге беруге уәде етеді. Кейін жаумен шайқаста Мамайға көмекке келіп, дұшпанды жеңеді. Мамай Орақтың ұлы Қарасайды танып, өмірінде алғаш рет күледі. Осылайша Қарасай әкесінің алғашқы екі арманын орындайды. Соңғы арман – Қиғаш тауындағы қызылбастарды жеңу еді. Бұл жорықта Қарасайға інісі Қази серік болады. Олар Қырымның ханы Әділмен күш біріктіріп, ауыр шайқаста ерлік көрсетеді. Қарасай мен Қази сансыз жауды жеңіп, орға құлаған Әділді құтқарады. Ақырында қызылбастарды бағындырып, Орақ батырдың үшінші арманы да орындалады.

13. Басы:

Батыр Мамай, Қанды Орақ Ер Мұсаның ұлы еді.

14. Соңы:

Үш арманын бітіріп, Орақ батыр ұлдары.

15. Қосымша мәлімет

Қарасай, Қази // Қазақтың батырлық эпосы. // Құрастырып, түсініктемелерін жазған – С.Дәуітов. – Алматы: Рауан, 1992. – 53-98-беттер; Батыр Мамай – Қанды Орақ // Қазақтың ерлік эпостары. / Құрастырып, түсініктемелерін жазған – Қ.Саттаров. – Алматы: Жазушы, 2006. – 25-137-беттер; Батыр Мамай – Қанды Орақ // Бабалар сөзі. Жүзтомдық. Батырлар жыры. 40-том / Құрастырып, ғылыми түсініктемелерін жазғандар: Қ.Алпысбаева, С.Қосан, Қ.Тастанов. – Астана: Фолиант, 2006. – 313-425-беттер.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш