Жырда Мырзаш батырдың ерлігі баяндалады. Бала кезінде оған түсінде Қызыр аян беріп, ел қорғайтын батыр болатынын, жаудан үш рет кек алатынын айтады. Атасы Алдияр батасын беріп, Мырзаш ержүрек, елінің қорғаны болып өседі. Бірде ұранқай ханы Сайқын қазақ қызын алмақ болып, Жарғыл бастаған қолын қазақ еліне аттандырады. Ертіс өзенінен өте алмай көп шығынға ұшыраған Жарғыл аман қалған сарбаздарымен қазақ ауылдарын шауып, мал-мүлкін талауға кіріседі. Мырзаш батыр Садырбай бастаған батырларды жинап, алдымен елші жіберіп, жауды бейбіт түрде тоқтатуға әрекеттенеді. Алайда Жарғыл басын беруді талап етеді. Соның нәтижесінде Мырзаш пен Жарғыл жекпе-жекке шығады. Пірлердің қолдауымен Мырзаш Жарғылды жеңеді. Жарғыл жанын кешіруді өтінгенде, Мырзаш оны өлтірмей босатады. Жеңіліп, масқара болған Жарғыл Сайқын ханға оралады. Хан оның қорқақтығына ашуланып, содан кейін қазақтан қыз алмақ ниетінен біржола бас тартады.

Найманның бір бұтағы – ақнайман қырықмылтық елінде Қисық деген басшысы руластарынан бөлініп, шет кетіп, жеке қоныстанады. Ол қытайдың губернаторынан шен-шекпен алып, көрші отырған біраз қырғыз еліне зорлық жасап, шектен асады. Жігіттерін жіберіп, қырғызды шауып, 590 жылқысын айдап алады. Оған ызаланған қырғыздың Шәбі деген манабы елін жиып, жүз қолмен аттанып, Қисықтың ауылын тып-типыл қылып, ойран салады, жұртын құлдыққа айналдырады. Мұны естіген найман, керей ағайындары еш көмек бермейді. Қырғыздар тұтқынға Қисықтың інісі Маңыбайды түсіріп, оны еліне әкеліп, қорлайды. Жас жігіт азап пен қорлықтың неше түрлі айла-тәсілдерін жасаса да мойымай, өзінің рухын әрқашан биік ұстайды. Қырғыздар оны малдың арасына байлап, малмен бірге күндер өтеді. Манаптың Шәрбиік деген қызы оның қайсарлығын көріп, ғашық болып, ақыры шешесі арқылы жігіттің аяқ-қолын босаттырады, үстіне киім бергізеді. Қыздың көңілінің таза екенін түсінген жігіт те оны ұнатып, араларында махаббат сезімі оянады. Оны өздерінен басқа ешкімге білдірмейді. Ақыры қыз көңілді шағында әкесінен тұтқын жігітке бостандық беруін сұрайды. Оның жаулық ойы жоқ екеніне көзін жеткізіп, сөзін алады. Манап Шәбі халқын жиып, ламаның қолдауымен ел алдында жігіттен тілегін сұрайды. Сонда Маңыбай қара басына бостандық беріп, қырғыздар арасында қалдыруды, дініне де кіріп, өз сөзін дәлелдейтінін айтқанда, осы расталса Шәбі жігітке қызын да қосатынын жеткізеді. Сөйтіп, Маңыбай басына бостандық алып, будда салтымен қырғыздың дініне кіреді. Манаптың қызына қосылып, ұрпақ таратады. Шәуешек жағындағы ақнайман дейтін бір қауым қырғыз осы тұтқын Маңыбайдың ұрпақтары саналады.

Жырда “Құм кешу” деген жерде 1916 жылдары болған оқиға суреттелген. Патша солдаттары мен жергілікті қазақ сарбаздары арасындағы қиян-кескі ұрысы баяндалады. Жырда Амангелді Имановтың аты аталады, қазақ сарбаздарының басшысы ретінде бейнеленеді. Патша әскерінің қатігездігі мен қарапайым халықтың қайсарлығы шебер суреттелген.

Жырда 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезіндегі Ереймен мен Қоржынкөл өңіріндегі оқиғалар суреттеледі. Патша үкіметінің қазақ жастарын тыл жұмысына алу туралы жарлығына халық наразылық білдіріп, жазалаушы отрядпен қақтығысқа шығады. Жазалаушы әскер ауылды шауып, тонап, кедейлердің 19–31 жас аралығындағы жігіттерін майдан жұмысына күштеп әкетеді. Байлар мен болыстар балаларын бұл тізімге іліктірмей алып қалады. Осы оқиғалардан кейін Нұрман есімді жас жігіт байлардың қорлығын көріп, жалшылықта жүреді. Ақпан төңкерісінен соң патша өкіметі құлап, елде жаңа билік орнайды. Жер кедейлерге бөлініп, бұрынғы жалшы Нұрман ауылнай болып сайланады. Бұдан кейін билік үшін тартыс, байларды кәмпескелеу, қоғамдағы өзгерістер бейнеленеді.

Жырда Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ жауынгері Қойгелді батырдың ерлігі суреттеледі. Майдан шебінде окопта жатқан Қойгелді үнемі кенеттен шабуыл жасап, көптеген кеңес жауынгерлерін қырып жүрген жау танкісін аңдиды. Ол танктің жақындауын күтіп, дер кезінде астына байланған гранатаны жарып, танктің моторын істен шығарады. Содан кейін танктің ішіндегі төрт жауынгерді сыртқа шығарып, тұтқынға алады.

Қазақтың бейбіт елін Қонтажы қалмақтың қалың қолы шауып кетеді. Халық Абылай ханға жүгінгенде, ол алдымен соғыспай, бітім жолын іздеуді ұсынады. Абылай бастаған жүз батырдан құралған елшілік құрамында Қабанбай, Бөгенбай, Жәнібек, Олжабай, Өтеген, Малайсары, Баян және басқа да атақты батырлар болады. Жолда олар Келдібектің ауылына түсіп, оның ұлы Қазыбекті өздерімен бірге ертіп алады. Қонтажы елшілерді құрметпен қарсы алмай, оларды өлтіруді ойлайды. Алайда ханымының ақылы мен сыншысының Қазыбектің ерекше ақыл-парасаты туралы айтқан сөзінен кейін райынан қайтады. Үш күннен соң елшілерді қабылдап, келіссөз жүргізеді. Осы кезде жас Қазыбек тайсалмай сөйлеп, қазақ елінің намысы мен бейбітшілік талабын жеткізеді. Оның шешендігі мен батылдығына Қонтажы тәнті болады. Екі ел бітімге келіп, шабылған мал-мүлікті түгел қайтарып, тұтқынға түскен қазақтар босатылады.