∞ Қазақ қолжазбалары ∞ ₸ ∞ Qazaq qoljazbalary ∞ ₸ ∞ قازاق قولجازبالارى ∞ ₸ ∞ Қазақ қолжазбалары ∞

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

Маңыбайдың моңғол-қырғыз болу жайы / ﻤﺎﯖﺌﺒﺎﻴﺪﺋﯔ ﻤﻭﯖﻐﻭﻞ- ﻘﺋﺮﻏﺌﺰ ﺒﻭﻠﻭ ﺠﺎﻳﻰ

1. Реестрдің идентификаторы
2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)
Маңыбайдың моңғол-қырғыз болу жайы / ﻤﺎﯖﺌﺒﺎﻴﺪﺋﯔ ﻤﻭﯖﻐﻭﻞ- ﻘﺋﺮﻏﺌﺰ ﺒﻭﻠﻭ ﺠﺎﻳﻰ
3. Авторы (Айтушы)
Нұралин Сағидолла – жыршы, ақын. Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Сұңқар ауылында туған. Жасынан арабша оқып, сауатын ашқан. 1916–1926 жылдары Шығыс Түркістан өлкесінің Алтай аймағында (Қытай Халық Республикасы) әкімшілік-шаруашылық қызметтерде болған. Алғашқыда ауыз әдебиеті мұраларын, халық ақындарының шығармаларын жаттайды, кейіннен өзі де өлең шығаруға машықтанады. Халық арасына тараған өлең-жыр, аңыз, дастандарды жинайды. Сол жинағандары мен өз өлеңдерін қосып, 1920 жылы “Мұра мен толғау” деп аталатын қолжазба жинағын шығарып, таратады.
4. Жинаушы, тапсырушы:
Қанағатов Телмұхамед (1919-1981) – әдебиеттанушы, қолжазбатанушы, халық мұраларын жинаушы. Бұрынғы Семей облысы, Аягөз ауданы Қарақол ауылында дүниеге келген. 1930-жылдардың басында отбасы Қытайға қоныс аударып, балалық және жастық шағы Шәуешек қаласында өтті. Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, кейін Қытайда жоғары мемлекеттік қызметтер атқарды. 1961 жылы тарихи отаны Қазақстанға көшіп келеді. М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Қолжазба және текстология бөлімінде ғылыми қызметкер болып істеген (1961-1980). Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамаларын дайындауға, «Қазақ ертегілері» мен «Қазақ айтыстары» жинақтарын құрастыруға қатысты.
5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)
1963 жылғы Шығыс Қазақстан экспедициясы.
6. Мекеме (қор иесі)
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
7. Шифры
330
8. Бет, жол саны, өлшемі
12; 20; 16х21; 10х18
9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы
Ұзын жол оқушы дәптеріне көк сиямен араб әрпінде жазылған.
10. Қолжазба графикасы
Араб әрпінде
11. Жанры
Тарихи жыр
12. Қысқаша мазмұны
Найманның бір бұтағы – ақнайман қырықмылтық елінде Қисық деген басшысы руластарынан бөлініп, шет кетіп, жеке қоныстанады. Ол қытайдың губернаторынан шен-шекпен алып, көрші отырған біраз қырғыз еліне зорлық жасап, шектен асады. Жігіттерін жіберіп, қырғызды шауып, 590 жылқысын айдап алады. Оған ызаланған қырғыздың Шәбі деген манабы елін жиып, жүз қолмен аттанып, Қисықтың ауылын тып-типыл қылып, ойран салады, жұртын құлдыққа айналдырады. Мұны естіген найман, керей ағайындары еш көмек бермейді. Қырғыздар тұтқынға Қисықтың інісі Маңыбайды түсіріп, оны еліне әкеліп, қорлайды. Жас жігіт азап пен қорлықтың неше түрлі айла-тәсілдерін жасаса да мойымай, өзінің рухын әрқашан биік ұстайды. Қырғыздар оны малдың арасына байлап, малмен бірге күндер өтеді. Манаптың Шәрбиік деген қызы оның қайсарлығын көріп, ғашық болып, ақыры шешесі арқылы жігіттің аяқ-қолын босаттырады, үстіне киім бергізеді. Қыздың көңілінің таза екенін түсінген жігіт те оны ұнатып, араларында махаббат сезімі оянады. Оны өздерінен басқа ешкімге білдірмейді. Ақыры қыз көңілді шағында әкесінен тұтқын жігітке бостандық беруін сұрайды. Оның жаулық ойы жоқ екеніне көзін жеткізіп, сөзін алады. Манап Шәбі халқын жиып, ламаның қолдауымен ел алдында жігіттен тілегін сұрайды. Сонда Маңыбай қара басына бостандық беріп, қырғыздар арасында қалдыруды, дініне де кіріп, өз сөзін дәлелдейтінін айтқанда, осы расталса Шәбі жігітке қызын да қосатынын жеткізеді. Сөйтіп, Маңыбай басына бостандық алып, будда салтымен қырғыздың дініне кіреді. Манаптың қызына қосылып, ұрпақ таратады. Шәуешек жағындағы ақнайман дейтін бір қауым қырғыз осы тұтқын Маңыбайдың ұрпақтары саналады.
13. Басы:
ﻛﻭﭙﺘﻪﮔﻪﻦ ﻭﺗﻛﻪﻦ ﻛﻮﻨﺪﻩ ﺘﺎﺮﻳﺢ ﺠﺎﺘﺌﺮ٬ ﺸﻪﺘﺌﻨﻪﻦ ﺍﺪﺍﻢ ﺘﺎﻭﺋﭗ ﺍﻟﺌﭗ ﺠﺎﺘﺌﺮ.
14. Соңы:
ﺍﺴﺋﻠﺌﻦ ﺍﻨﺌﻖ ﻘﺎﺮﺍﭗ ﺘﺎﭙﭙﺎﺴﺎﻢ ﺪﺍ٬ ﻭﻠﻪﯖﻨﺌﯔ ﺴﺋﺭﺖ ﺒﻪﻴﻧﻪﺴﺋﻦ ﻜﻭﺭﻩ ﺒﺋﻠﺪﺌﻢ.
15. Қосымша мәлімет
1963 жылы Шығыс Қазақстан облысында жазылған.
16. Сандық көшірменің болуы
17. Сипаттаманы дайындаған:
Жұмашай Рақыш