Қырық қыз

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Қырық қыз

3. Авторы (Айтушы)

Иманғалиұлы Қайролла (1907–1990) – атақты жырау, жыршы, дәстүрлі эпикалық мұраны сақтаушы. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан. Ол 1907 жылы Ақтөбе облысы, Ойыл ауданындағы қазіргі Саралжын ауылында дүниеге келген. Кейін өмірінің көп бөлігін Қарақалпақстанның Амудария өңіріндегі Қожелі қаласында өткізген. Қазақтың байырғы жыр-дастандарын, әйгілі «Қырық қыз» эпостық жырын ел аузынан жинап, бүгінгі күнге жеткізуші. Қайролла Иманғалиұлы жастайынан табиғи дарынымен көзге түсіп, «жас жырау» атанған. Ол арнау, өсиет, беташар, тойбастар, шежіре және көлемді эпостық жырларды жырлаған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Саттаров Қыдырәлі (1941–2011) – филология ғылымдарының докторы, профессор, көрнекті фольклортанушы, халық мұрасын жинаушы ғалым. Ол Қазақстанның оңтүстік өңірі мен Өзбекстан Республикасының Ташкент аймағында бірнеше фольклорлық-этнографиялық экспедицияларды ұйымдастырып, ғылыми жетекшілік етті. Экспедициялар барысында қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілерін, эпостық жырлар, ертегілер мен балалар фольклорын жинап, жүйеледі. Ғалым жинаған 200-ден астам қолжазба топтамасын М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорына тапсырып, қазақ фольклорының ғылыми қорын толықтыруға зор үлес қосты. Сонымен қатар халық мұрасын жариялап, зерттеп, оны ғылыми айналымға енгізуге елеулі еңбек сіңірді.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1985 жылы қаңтар айында Ташкент қаласы, Ілтифат көшесі, 95-үйде Қайролла жыраудың айтуынан жазылып алынған.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

920/17

8. Бет, жол саны, өлшемі

159; 25; 20х30; 11х25

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Қолжазба ақ кеңсе қағазына қара сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Дастан

12. Қысқаша мазмұны

Ертеде Бақтияр деген ханның мекені Бесқала маңындағы Төрткел таудың Көкше жағындағы Қарабұлақ деген жер екен. Бақтияр ханның алты баласы, бір қызы болады. Қызының аты – Қаншайым. Ол жастайынан палуандық пен шешендік өнерді меңгеріп, әкесінің рұқсатымен Оймауыттың ойындағы Миялы жайлауына қоныстанып, қыздарға арнап қамал тұрғызады. Қаншайым ел ішінен таңдаулы қырық қызды жинап, атқа мінуге, жауынгерлік өнерге, қару қолдануға және соғыс тәсілдеріне үйретеді, қырық қыздан құралған ержүрек жасақ құрады. Қаншайым мен қыздар жаттығуда жүргенде қалмақ ханы Қараша Бақтияр ханның еліне шабуыл жасап, әкесін өлтіреді. Мұны естіген Қаншайым қырық қызды бастап жаудың соңына түсіп, айдап әкеткен мал-мүлікті қайтарып алады, Қараша ханнан әкесінің кегін қайтарады. Батыр қыздардың ерлігіне сүйсінген халық олардың құрметіне «Қырық қыз» қаласын тұрғызады. Қаншайым жекпе-жекте көзге түскен Алшара батырмен бас қосады, Білеу атты ұл туады. Баланың атына қорған салады, Білеулі қорғанының халқы бейбіт өмір сүріп, мұрат-мақсатына жетеді.

13. Басы:

Өткеннен жырды бастайын, Кіші жүз Әлім Алшыннан.

14. Соңы:

Білеулі халқының халқы бақытты өмір сүріп, мұрат-мақсатына жетеді.

15. Қосымша мәлімет

“Қырық қыз” туралы жыр қарақалпақ халқында да бар. Ол жыр 1956 жылы жеке кітап (“Қырық қыз”. Қарақалпақ халқының қаһармандық дастаны. Нокис, 1956) болып шыққан. Қарақалпақ нұсқасының сюжеттік құрылымында, кейіпкерлер бейнесінде біраз айырмашылықтары бар.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш