∞ Қазақ қолжазбалары ∞ ₸ ∞ Qazaq qoljazbalary ∞ ₸ ∞ قازاق قولجازبالارى ∞ ₸ ∞ Қазақ қолжазбалары ∞

Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы

Қолжазбаның атауы
Ер Шора
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Қырық мың үйлі тамада Нәрікбай атты байдың баласы болмайды. Есім атты інісі шұбар атын сұратады. Нәрікбай інісінің сұратқанын бермейді. Қубастығын бетіне басқан соң, інісіне өкпелеп он мың үйлі түрікменге көшіп кетеді. Түрікмен ханының аты – Қарахан, биінің аты – Әліби. Әліби де шұбар атты сұратып, тамаларға тыным бермейді. Ақыры ала алмасына көзі жеткен соң, Қараханға той жасаттырып, “тойға баласы жоқтар келмесін” деп жар салғызады. Перзентсіздігінен тағы да таяқ жеген Нәрікбай әйелі Күлқанысты ертіп, Құдайдан тілек тілеп, құрбан шалып, әулиелерге түнейді. Тілектері қабыл болып, Күлқаныс жүкті болады. Екеуі 40 үйлі тамаға қайта оралады. Күлқаныс жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Ай-күні жетіп, Шора есімді бала дүниеге келеді. Ол тез ержетіп, әке-шешесіне зорлық көрсеткен түрікмендерден кегін алады. Нәрікбай өзінің туған еліне оралып, Есім үлкен той жасайды.
Қолжазбаның атауы
قيسسا اتاقتى باتىر شورا / Қисса атақты батыр Шора
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Ертеде тама руы Қазан қаласын мекендепті. Ағайынды Кәрібай, Нәрік, Есім деген кісілер болады. Қаланы Есім билеп, Кәрібайдың баласы Тәсен елге беделді азамат болады. Бір үлкен тойға барарда Тәсен Нәріктің Шұбар атын сұрайды. Баласы жоқ Нәрік атын бермегенде, Тәсен оның перзентсіздігін бетіне басып ауыр сөз айтады. Осыған қатты күйінген Нәрік әйелі Гүлқаныспен бірге елінен кетіп, әулиелерді аралап, перзент тілейді. Жолда олар он сан ноғайлы айрақты еліне, мың үйлі түрікменге келеді. Түрікменнің Қарахан деген ханы, Әліби биі болады. Нәріктен зекет төлеуді талап етіп, кейін атақты Шұбар атын сұратады. Нәрік оған көнбей, әулие аралап, бала тілейді. Ақырында Баба Түкті Шашты Әзіз әулиеге түнеп, Гүлқанысқа түсінде аян береді. Көп ұзамай Гүлқаныс жүкті болып, арыстан етіне жерік болады. Айы-күні жеткенде ұл дүниеге келеді. Нәрік ұлан-асыр той жасайды. Алайда Әлібидің ықпалынан түрікмен елі тойға келмейді. Шора нағыз батыр тұлғалы ер жігіт болып өседі. Түрікмен балаларына зорлық көрсетіп, ақысын қайтарады. Мың баланы түгел қырып салады. Шорадан қорыққан Қарахан Нәрікке ел-жұртын жинап көшуге бұйрық береді. Шора бір ұйықтаса жиырма күн ұйықтайды екен. Әке-шешесі ұйқысынан оянбаған Шораны қалдырып көшіп кетеді. Ұйқыдан оянған Шора қасында күзетіп тұрған балалардан мән-жайды ұғады да, шұбар атына мініп, Әлібиге қарсы шабады. Биді өлтіреді де, Қазанға аттанады. Шораға қастық ойлап, Тасбұлақтың түбінде жатқан Тасыр мергенге жетіп келіп, жауын жеңеді. Шұбар атқа “тіл бітіп”, Шораға ақыл-кеңес айтады. Қалмақтың ханы Қараманды жекпе-жекте өлтірген Шора батыр ақырында тама елінің басын құрап, аңсаған арманына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Шора батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Молда Мұса нұсқасындағы Шора мен Әлібидің кездесуінен басталады. Есім Шораны танымай, жөн сұрасады. Шора өзінің кім екенін білдірген соң, екі бауыр бір-бірімен жылап көріседі. Жеңгелері сүйінші сұрап, қуанып қарсы алады. Есім екеуі ақылдасып, Шора Садырдан кек алуға аттанады. Қалмақтардың шабуылынан Шора батыр Бабай Түкті Шашты Әзіздің қолдауымен аман қалады. Садыр Шорадан жеңіліс табады. Әлім хан Шораның ерлігіне риза болып, жалғыз перзенті Түймебикені әйелдікке бермек болады.
Қолжазбаның атауы
Ер Шора
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Тама руынан шыққан Нәрікбай перзентсіздік зарын тартады. Баласына шұбар атты бәсірелеп қояды. Бауыры Әуез осы атты сұратады. Баласы жоқтығын бетіне басқанға ренжіп, түрікпендерге көшіп кетеді. Бұл жерде де Әліби атты би қубастығын бетіне басып, Шұбар атты сұратады. Бәрінен түңілген Нәрікбай әйелі Құлқанысты ертіп, әулиелерге түнеп, бала сұрайды. Бабай Түкті Шашты Әзіз түсіне кіріп, аян берді. Нәрікбай әйелімен еліне оралады. Құлқаныстың аяғы ауыр болып, жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Тоғыз ай, тоғыз күннен соң әйелі ұл босанады. Бала ерекше болып ержетеді. Түрікпендер аз тамаға әлімжеттік көрсетеді. Оған шыдамаған Шора түрікпендерге қарсы шығады. Әкесі бәсірелікке атаған шұбар ат сенімді серігіне айналады. Есім екеуі бірігіп, Қазан қаласын қалмақтардан құтқарады. Әлімхан хан қызы Түймебикені Шораға қосады. Және Қараманның қызы Жөрметөзді де әйелдікке алады. Еліне қайтып оралып, жұртын түрікпендердің қысымынан құтқарады. Бұл жырдың бірінші бөлімі қалмақ қызы Жөрметөздің Шораның бәйбішесі Түймебикеден қорлық көріп, еліне қашып кетуімен аяқталады. Жырдың екінші бөлімі Жөрметөздің еліне қашып келгенінен басталады. Ол Шорадан жүкті болады. Алып атты баланы дүниеге әкеледі. Алып ерекше бала болып ер жетеді. Қалмақтар Шора батырдан кек алмақ мақсатында Алыпқа әкесінің Шора екенін білдіртпейді. Бала ержеткен соң, Қазан қаласына жорыққа аттанады. Шешесі Жөрметөз де бірге барады. Алып батыр Есім мен Нәрікбайды байлауда ұстап, елді қыра бастайды. Бұл уақытта Шора аң аулауға кетеді. Жыр Шораның аңнан қайтқан кезімен бітеді. Жыр аяқталмаған.
Қолжазбаның атауы
ﻗﺻﺔ ﻨﺭﻛﺗﻨﯔ ﻭﻟﻰ ﺷﻮﺭﺍ ﺑﺎﺗﺭ / Қисса Нәріктің ұлы Шора батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Нәрік батыр еліне өкпелеп, Қазаннан Үргеніштегі Ақша ханға көшіп барып, оның сенімді адамы болады. Нәріктің еңбегін ескерген хан ақылды, сұлу Меңсұлу атты қызды әйелдікке алып береді. Нәрік еліне қайтқысы келеді. Маңындағы арам пиғылды біреулер Нәріктің көзін құртуға Ақша ханды азғырып, оны Меңсұлуға қызықтырады. Меңсұлудың ақылдылығының арқасында хан райынан қайтады. Нәрік пен Меңсұлу Шора атты ұлды, Шырын атты қызды болады. Шора батыр тұлғалы болып ер жетеді. Бір баланы өлтіріп қойып, “қаңғыған Нәріктің баласы” деген сөз естиді. “Қазан қаласына жау шауыпты” деген хабарды естіп, Шора аттанбақ болады. Жолда ноғайлы елінен Құлыншақ батыр ереді, Мақтым атты сұлуға кездеседі. Шора мен Құлыншақ батыр Қазан қаласын жаудан азат етеді.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Баяғыда Темірхан хан алғаш Нұрадын ханның қызы Сәулеге үйленгенімен, ұзақ уақыт перзент сүйе алмайды. Кейін түрікпен ханы Қараманның қызы Қарашашты әйелдікке алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай атты екі ұл дүниеге келеді. Темірхан олардың құрметіне арнайы сарай салдырып, уақытын көбіне сол отбасымен өткізеді. Бұған ренжіген Сәуле өз тегінің де хан әулетінен екенін айтып налиды. Қырық тоғыз жасында Сәуле егіз ұл мен қыз дүниеге әкеледі. Ұлына Төрехан, қызына Ханбибі деген ат қойылады. Біраз уақыттан кейін Темірхан қайтыс болып, ел ішінде хан сайлау мәселесі көтеріледі. Бұл кезде Егізбай мен Сегізбай ел басқару ісінде тәжірибе жинап, ерлігімен танылған азаматтар болса, Төрехан жастығына байланысты мемлекеттік істерге араласпаған еді. Хандыққа үміткерлер талқыланған кезде жастар Сегізбайды қолдайды. Алайда ақсақалдар Төреханның анасы Нұрадын ханның қызы болғанын, ал Егізбай мен Сегізбайдың нағашы жұрты қалмақ екенін алға тартып, хандыққа Төреханды лайық деп таниды. Халық тілегімен Төрехан хан көтеріліп, алтын таққа отырады.