ءجۇسىپ – احمەت حيكاياسى / Жүсіп, Ахмет хикаясы

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

ءجۇسىپ – احمەت حيكاياسى / Жүсіп, Ахмет хикаясы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

ءجۇسىپ – احمەت حيكاياسى / Жүсіп, Ахмет хикаясы

3. Авторы (Айтушы)

Базар жырау Оңдасұлы (1842–1911) – көрнекті ақын, жырау, жыршы, Сыр бойы жыраулық мектебінің аса ірі өкілі. Ол Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында дүниеге келген. Руы – шөмекей ішіндегі Балқы, сондықтан ел арасында Балқы Базар аталып кеткен. Базар 1858 жылдан бастап Ор төңірегін, Ырғыз, Сыр бойы, Қызылқұмды, Үргеніш, Хиуа жағын жырау ретінде аралайды. Шернияз, Абыл, Мұрат, Қашаған, Өске, Орынбай, Бұдабайлардың біріне шәкірт, біріне замандас өскен дәстүрлі жыр мектебінің бірегей өкілі. Базар жырау халық эпостарын жаңғыртып жырлаған көрнекті эпик ақын болды. Оның орындауында «Жүсіп – Ахмет», «Мақпал – Сегіз», «Айман – Шолпан» және басқа да халық дастандары кең тараған. Сонымен бірге өзі де көптеген дастандар, толғаулар мен арнаулар шығарған. Жырау көзі тірісінде, әсіресе, қартайған шағында құрдасы әрі туысы Нұрымбеттің Төремұрат деген оқыған баласына ауызша айтып отырып, көп толғау-жырларын, дастандарын хатқа түсірткен. Жыраудың өз айтуымен хатқа түскен 15 мың жолға жуық өлең-жырлары, 5 дастаны сақталған. 1925 жылы Ташкенттен шыққан «Терме» жинағына, 1931 жылы жарық көрген «Қазақтың әдебиет нұсқалары» атты кітаптарға енді. Оның шығармаларын М. Жұмабаев аса жоғары бағалаған, мұрасын жинастыруда Ә. Диваев, С. Сейфуллин, Ә. Марғұлан, Ә. Қайнарбаев көп еңбек сіңірді.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Қайнарбаев Әлқуат (1898–1979) – халық ақыны, шежіреші, ауыз әдебиетін жинаушы. Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында туған. 1917 жылға дейін бастауыш мектепті, оқытушылар даярлайтын өлкелік мектепте орта дәрежелі білім алған (1918–1921). 15–16 жасында «Мәрді диқан» (Т.Ізтілеуов), «Ақтам Сақаба» (Қарасақал Ерімбет), т.б. жырларды жатқа айтқан. 1920 жылдан бастап әдеби мұраларды жинаумен айналысқан. Ол ауыз әдебиеті үлгілерін, Сыр бойынан шыққан Оңғар, Базар жырау, Ерімбет, Кете Жүсіп шығармаларын жинап, Қолжазба қорына тапсырған. Оның жинаған мұралары қазақ ақындарының шығармалары мен «Айтыс» жинақтарында жарияланған.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Көрсетілмеген.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

917/7

8. Бет, жол саны, өлшемі

80; 29; 29х20,5; 26,5х11

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Араб әрпінде көк сиямен үлкен дәптерге жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Араб әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Жырда Бозұғлан ханның жиендері Ахмет пен Жүсіптің ерлігі баяндалады. Қиуа ханы Көзалша түсінде елінің күйреуін меңзейтін қорқынышты аян көреді. Түсін жорып берген баба Қамбар Ахмет пен Жүсіптің ханға қауіп төндіретінін айтқан соң, Көзалша оны зынданға қамайды. Кейін жансызы Көкшені Ахмет пен Жүсіпке жіберіп, олардың сеніміне кіргізеді де, айламен тұтқындап, Қамбармен бірге зынданға тастайды. Тұтқындарға түрікпен қызы Бибінияз жасырын көмектеседі. Оның адалдығы мен жанашырлығының арқасында батырларға қажетті заттар жеткізіледі. Оқиға барысында Жүсіп пен Көкшенің айтысы, Әшір сардардың Бозұғланға жолдаған хаты суреттеледі. Ақырында Бозұғлан қол жинап келіп, Көзалшаны жеңіп, Ахмет, Жүсіп және баба Қамбарды тұтқыннан босатады.

13. Басы:

جه رى ﺌلدي٬ بر جه رى ﻘﺌر٬ بر عالاﻤﻨﺋك

14. Соңы:

بولماﻴﺪﻯ ونشا بارقادارى. سوزدﺌك كوﭗ

15. Қосымша мәлімет

Жүсіп – Ахмет // Бабалар сөзі. Жүзтомдық. 47-том: Батырлар жыры. – Астана: Фолиант, 2008. 111-177 беттер.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш