Қарасай, Қази қиссасы

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

Қарасай, Қази қиссасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Қарасай, Қази қиссасы

3. Авторы (Айтушы)

Иманғалиұлы Қайролла (1907–1990) – атақты жырау, жыршы, дәстүрлі эпикалық мұраны сақтаушы. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан. Ол 1907 жылы Ақтөбе облысы, Ойыл ауданындағы қазіргі Саралжын ауылында дүниеге келген. Кейін өмірінің көп бөлігін Қарақалпақстанның Амудария өңіріндегі Қожелі қаласында өткізген. Қазақтың байырғы жыр-дастандарын, әйгілі «Қырық қыз» эпостық жырын ел аузынан жинап, бүгінгі күнге жеткізуші. Қайролла Иманғалиұлы жастайынан табиғи дарынымен көзге түсіп, «жас жырау» атанған. Ол арнау, өсиет, беташар, тойбастар, шежіре және көлемді эпостық жырларды жырлаған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Саттаров Қыдырәлі (1941–2011) – филология ғылымдарының докторы, профессор, көрнекті фольклортанушы, халық мұрасын жинаушы ғалым. Ол Қазақстанның оңтүстік өңірі мен Өзбекстан Республикасының Ташкент аймағында бірнеше фольклорлық-этнографиялық экспедицияларды ұйымдастырып, ғылыми жетекшілік етті. Экспедициялар барысында қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілерін, эпостық жырлар, ертегілер мен балалар фольклорын жинап, жүйеледі. Ғалым жинаған 200-ден астам қолжазба топтамасын М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорына тапсырып, қазақ фольклорының ғылыми қорын толықтыруға зор үлес қосты. Сонымен қатар халық мұрасын жариялап, зерттеп, оны ғылыми айналымға енгізуге елеулі еңбек сіңірді. М.Айтжанова.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1984 жылы Тәшкен қаласында жазылған. Машинкада терген – Гүлсін Сабырханова.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

920/12

8. Бет, жол саны, өлшемі

41; 23; 20х30; 5х20

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Кеңсе қағазына қара сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Ертеде Мұса деген биден отыз ұл қалады. Отыз ұлдың ішінде Мамай би болып, ел биледі, Орақ батыр болып, ел қорғайды, еліне өте қадірлі болады. Мұса бидің қалған балалары Қарабатыр Тілеке, Алшы, Смайыл – Тобаяқ бұларды күндейді. Ағайындарының қызғанышынан Орақ қастандықпен есіктегі құрулы алмасқа жараланып, қайтыс болады. Артында анасы Қараүлек, бір аяғы ақсақ, бір көзі соқыр әйелі, балалары Қарасай, Қази, Қибат қалады. Әкесінің кегін алуға тиіс болған Қарасай алғашында жорыққа шықпайды. Анасының намыс сөзінен кейін ат іздеп, Көкше батырдан көк бура атты алады. Қарындасы Қибаттың қолдауымен жаудың соңынан аттанады. Жорық барысында Алшы, Смайыл–Тобаяқ және Тілеке жаудан қорқып кері қайтпақ болады, бірақ Қарасай райынан қайтпайды. Оның жанында тек Ер Тарғын қалады. Кейін Қази де ағасының соңынан жетіп, бірге шайқасқа қатысады. Қалмақтың ханы әрі батыры Бөріханды Қази жекпе-жекте жеңеді. Қалмақ әскері жаппай шабуыл жасағанымен, Қарасай, Қази және Ер Тарғын ерлікпен шайқасып, жауды жеңіп, елге аман-есен оралады.

13. Басы:

Өткен заманда Мұса деген би болыпты.

14. Соңы:

Еліне аман қайтады.

15. Қосымша мәлімет

Өлең жолдары әр бетке бір қатардан орналасқан.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш