Аңызда бала кезінен-ақ ел ісіне араласа бастаған Сырым батырдың бір жиында қазақтарды алымсынбай, қорлаған Нұралы ханға қарсы дауыс көтеріп, бір жұмбақ жасыруы, осы оқиғаның соңынан Сырым батыр Нұралы ханды шауып алуы, соның салдарынан жер аударылып, одан аман-есен келген батырдың ханға қарсы күресін тіпті де күшейте түсуі жайында баяндалады.

Аңызда Сырымның атасы Шоланның Орынбордан сауда істеп келе жатқан кезінде ұрылардың қолынан қаза табуы, ауылда қалған жүкті әйелінен Даттың дүниеге келуі, содан анасының түсіндегі аянымен үйленуі, көп ұзамай Сырым дүниеге келіп, бала кезінен өте алғыр, өжет болып өсуі, өсе келе елдегі кейбір би, төрелердің қитұрқы әрекеттеріне шыдай алмай, оларға қарсы шыға бастауы, сөйтіп Нұралы ханмен арадағы дау ұлғайып, ханға қарсы соғысқа шығуы, Сырымның Нұралы ханның ауылын шауып алғаны айтылады.

Аңызда Шеркеш Байсал би мен Сырым батырдың арасындағы құдалық жайлы айтылады. Мұнда келісілген құдалық жастардың жараспай қалуы себебінен болмай қалады. Берген қалыңмалын қайтарып алуға келген Шеркеш Байсал биге Сырым батыр малын бермей, қуып шығады. Соңында екі жақ бұл дауды ханға барып жүгінумен шешуді ұйғарады. Екуі жолда ақылдасып, бұл істі ханға дейін апарып ушықтырмай, адай Атақозы биге жүгінеді. Соңында Атақозы бидің әділ шешімімен Байсалдың берген қалыңмалы қайтпай, Сырым батырда қалады.

Байұлы руының бір адамы әлім елінде жүріп өлген екен. Соның құнын алуға Сырым батыр бастаған он екі кісі жол жүріпті. Құн алатын ауыл Бұйырғын деген жайлауда отырады. Оның Ақсуат деген биі бар екен. Сол биден құн дауын сұрып барған Байұлының жігіттерінің биді жеңіп, өздері айтқан құнды алып, даудың арты келісіммен, бітіммен аяқталады.

Аңызда Нұралы ханның қиқар қылықтарына шыдай алмай, басын алмақшы болып бара жатқан Сырымды жол ортадан бөгемекші болған Есім атты батырын қуып жетіп барып, өлтіргені айтылады.

Аңызда бір топ атты әскерімен Нұралы ханның ордасына шабуылға барғанда, ашулы Сырымды Нұралының көп қатындарының бірі, Сырымның туған қарындасы Ақлиманың тоқтау айтып, кері қайтарғаны жайында сөз болады.

Құба қалмақ заманында Ұлы жүздің Саркөз батыры қалмақ қамалын бұзып, үлкен ерлік көрсетеді. Бұған риза болған Орта жүздің Шақшақ Жәнібегі оны үйіне шақырып, дос болады. Алайда Саркөз Жәнібекті өз ауылына шақырмай, кетерінде жұмбақтап сөз айтады. Оның мәнін білмек болған Жәнібек бір жылдан кейін Саркөздің ауылына келеді. Сонда Саркөздің бәйбішесінің мінезі өте қатал екенін көреді. Мұны түсінген Жәнібек әйелді өлтіріп, оның құнына өз қарындасын қалыңсыз Саркөзге ұзатады.

Бірде Бәймен би Сапақ ауылының мергені атып алған киікті сыйға ұсынғанда, оны «арам киік» деп қабылдамай, Сапаққа қайтаруды бұйырады. Кейін өсекшілер Сапақ Бәйменнің қызын балағаттады деген жалған сөз таратып, екі бидің арасына араздық түсіреді. Біраз жылдан соң Бәймен Құлдықтан жеңіліп, Сыр бойына көшкенде, жолда Сапақпен кездеседі. Сонда Сапақ оның жеңілісін астарлап айтып, ауыр сөзбен түйрейді. Осы сөзге қатты күйзелген Бәймен өзін «Сапақтың ажал оғына тап болдым» деп, Сыр бойына қарай аттанып кетеді.