«ЭПОС» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Әзімбай қызыма күйеу таңдаттырам деп, ел-жұртын жидырады. Назым жиылған жұрттан ешкімді жақтырмай, үйіне қайтады. Әкесі Әзімбай шақырушылардан жиынға келмей қалған адам бар ма деп сұрағанда, біреу Қамбарды айтады. Халық келсін дегенде, Қамбар қайратымды көрсетіп, жауды жеңген күнде келемін деп, бармай қалады. Назым атқа мініп, Қамбардың аңнан қайтқанын жолын күтеді. Батырға көңілін білдіріп, сөйлескісі келгеніне қарамай кетіп қалады. Келесі күні Назым жолына өрмек құрып, торлаумен тоқтатпақ болады. Қамбар өрмекті турап өтіп, оған да тоқтамайды. Қалмақ ханы Қараман Әзімбайға Назымды бер, бермесең, еліңді шабамын деп кісі жібереді. Әзімбай елінің ақылгөйі Аюке бимен ақылдасып, Қамбарға астыртын кісі салады. Қамбар ел намысы үшін аттанбақ болады. Алты күн рұқсат сұрап, тобырларына тамақ үшін 60 құлан, 100 киік атып әкеп береді. Жетінші күні қалмақ ханы Қараманға келіп, оның он екі әскерімен жеті күн соғысқанда, қалмақ әскерінен екі мыңдайы ғана қалады. Қалғанына рақымшылық жасап, еліне қайтарады. Әзімбай бар жағдайын жасап, батырды жақсылап күтеді. Қамбардың алдынан Назым мен 95 жастағы Аюке ақылгөй шығып, қарт батасын береді. Әзімбайдың қызы үшін берген жасауы тоқсан үйлі тобырды асырауға жетеді. сұрайды. Біреу Қамбарды айтады. Сонда ноғайлының халқы Қамбар келсін, Назымжан сынап көрсін дейді. Қамбар «қайратымды көрсетіп, жауды жеңген күні барамын» деп, шақырғанға бармайды.
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Кіріспе сөзден басталған жыр Назым мен Қамбардың кездесуі, Назымның Қамбарға ғашықтығын айтуы, Қамбардың қызбен кездесуге уақытының жоқтығын айтып, тоқтамай кетуімен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Назым қыздың әңгімесі
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Баяғыда бір ханның Назым деген қызы күйеу таңдамақ болып, бүкіл халқын жинапты. Жинаған адамдардан ешкімді ұнатпапты. Сол кезде тоқсан үйлі тобыр мен сексен үйлі селдірді асырайтын Қамбар деген кедей жігітті аң аулап жүрген кезінде Назым қыз көріп, ғашық болады. Бұл жігітті ағалары кедейсініп, тойға шақырмаған екен. Басқа елдің ханы Назымға ғашық болып, Назымды берсін, бермесе, елін шабамын деген соң Назымның ағалары Қамбарға елші жіберіп «Елді жаудан қорғасын, Назымды өзі алсын» дейді. Ел намысына шыдамаған Қамбар шет жаудан елді қорғап, Назым қызды алады.
Қолжазбаның атауы
Сонда
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Күзбенбет пен Садырдың соңғы жорығы. Алдында айтылған жырдың жалғасы. Жеті тараудан тұрады. Әшім жырлаған «Күзбенбет-Садыр» жырының толық нұсқасы.
Қолжазбаның атауы
Сағындық батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда қазақ пен қалмақ арасындағы жаугершілік кезеңдегі оқиғалар суреттеледі. Қалмақ ханы Балықшы Жәнібек ханнан қазақтардың жерді босатуын талап етеді. Жәнібек хан бұл талапты қабылдамай, Сағындық батырды мың қолмен жорыққа аттандырады. Екі жақтың шайқасында қазақ әскері жеңіске жетіп, Балықшы хан қаза табады, ал оның екі қызы тұтқынға түседі. Сағындық батыр қыздардың бірін өзі алып, екіншісін Жәнібек ханға сыйға тартады. Бұдан кейін жырда Орманбет хан елі мен қалмақтар арасындағы соғыс оқиғалары баяндалады.
Қолжазбаның атауы
Раушанбектің ұсталғаны / راﻮﺸانبيكدﺌڭ وستالعانى
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Мейрамбасы әскерімен Үргенішке жорық жасап, қаланы басып алады. Үргеніш билеушісі Толыбайдың ажар-көркімен танылған жалғыз ұлы Раушанбек тұтқынға түсіп, Шахдат ханның алдына жеткізіледі. Шахдат хан көрген қорқынышты түсін мыстан кемпір Раушанбек әулетінен шығатын ұрпақтың хандықты құлатуының белгісі деп жориды. Осыдан кейін хан Раушанбекті өлтіруге бұйырады. Алайда бір сарбаздың кеңесімен оны өлтірмей, базарда құлдыққа сатады. Раушанбекті бөтен елде тұрып жатқан дәулетті түрікмен Кәжденбек сатып алып, өз ұлындай тәрбиелейді. Кейін Раушанбек Кәжденбекпен бірге туған еліне оралады. Осы кезде Ақалай жүкті болып, қырық шілтен болашақ сәбидің көрде дүниеге келетінін алдын ала хабарлайды. Ақалай босану кезінде қайтыс болып, нәрестесін қабір ішінде дүниеге әкеледі. Қырық шілтен сәбиге Көрұғлы деген ат береді. Жыр осы тұста аяқталмай үзіледі.
Қолжазбаның атауы
Көрұғлының баласы Әуезқан
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Түрікменнің батыры Мұңлыбек Арқаруымдағы қалмақтарға барып, оның 12 мың әскерімен соғысып, сол соғыста қаза табады. Әйелі Алтыншаш екіқабат қалып, ауырып өледі, баланы бір айдан кейін көрде босанады. Бала шешесінің қасында көрде жеті жыл өмір сүреді. Алтыншаштың ағасы Бозұғлан аңнан қайтып келе жатып, зираттың қасында ойнап жүрген баланы көріп, ұстап алады. Баланы алып келіп, атын Көрұғлы қояды. Көрұғлы қалмақтың батыры Сапабекпен және қырық жігітімен соғысып жеңіп, өзіне қаратыды. Көрұғлының кер биесі құлындап, атын Ғират деп қояды.
Қолжазбаның атауы
Көрұғлы
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Көрұғлы қызылбас жерінен түрікмен еліне келгенде мешітке келіп, ел жақсыларымен кездесіп, өзінің кім екенін айтады. Әкесі Раушанбектің зиратының басына барып, жылап жатып алады. Көрұғлы Райхан патшаны өлтіріп, оның орнына Ғаждамбекті хан сайлайды. Жырда Көрұғлы қай соғысқа барса да жалғыз барады.