«ЭПОС - Ғашықтық жыр» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Қозы Көрпеш – Баян сұлу / Козу Корпечь и Баянь сулу
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
И.Н. Березин құрастырған бұл нұсқа «Турецкая хрестоматияның» 162—168-беттерінде «Козу Корпечь и Баянь» (по другому списку) деген атпен жарияланған. Нұсқа толық емес. Мұндағы текстің мазмұны Шөже нұсқасына ұқсас.
Қолжазбаның атауы
قيسسا قوزى كورپەش / Қисса Қозы Көрпеш
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Ноғайлының заманында Қарабай мен Сарыбай аңда кездесіп, құда болуға уәделеседі. Қарабайдың қатыны Мамабике ұл табады, Сарыбайдың қатыны Қаракөз қыз табады. Ұл мен қыздың атын Қозы, Баян деп қояды. Қарабай қатыным ұл тапты деп қуанып атпен шауып келе жатып өледі. Сарыбай: «Жетім ұлға қызымды бермеймін» деп көшіп кетеді. Сарыбайдың құлы Әлжаппар жер іздеп Аягөзді табады. Аягөздегі Сұлтанғазы мырза Сарыбайды ерулікке шақырады. Шақшақ байдың мырзасы Қодардың көзі Баянға түседі. Сол елдің 90 мырзасы Баянға ғашық болып, Сарыбайға жағынамыз деп малайлыққа жүреді. Қарабай берген Айбас құл Баянмен сөйлесіп Бақа Айғырға мініп Қозыға бармақшы болады. Баян берген сәлемдемелер жолда түсіп қалып, содан Домбыралы, Моншақты, Алтын сандық, Ақшатау, Ақжамшы, Қарқаралы-Қазылық, Баянтау деген жер аттары аталады. Қозы ұсталарға садақ жасатып алып атып жүргенде, бір кемпірден Баян туралы естиді. Шешесінен мән-жайды сұрап, Баянды іздеп шықпақ болады. Шешесі рұқсат бермейді. Қозы жылқыға барып жүгенін сылдыратса, бір күрең тай жалт қарайды. Тайға ер-тоқым салғанда дөнен болады. Қозы жолға шығады. Қозы тазша болып келіп Баянмен кездеседі. Қой шетіне күйме тіктіріп, екеуі үш жыл өмір сүреді. Елде бір ас болады. Қодар мен Сарыбай Қозыны өлтірмек болады. Меккеден қайтқандар тілек тілеп, екеуін қайта тірілтеді. Сарыбайдың аулында күйеу болып жиырма жыл тұрады. Қозы Баянды алып өз еліне аттанып, қорлық көрсеткен Жидебайды өлтіреді. Отыз бір жыл өткенде малын үшке бөліп, бір бөлігін Айбасқа беріп, қалғанын кедейлерге үлестіреді. Аягөзге жеткенде Қозы өледі. Керуеншілер келіп Баянға таласқанда, Баян там тұрғызғанға, сосын ақылы асқанға тиемін деп мазарға кіріп тасқа айналады.
Қолжазбаның атауы
قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ / Қозы Көрпеш – Баян сұлу
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
А. Фролов нұсқасының мазмұны да, турі де И.Н. Березиннін «Турецкая хрестоматиясындағы» (собр. И.Н. Березинным, ч. III. Казань, 1876) нұсқадай болып келеді. Бұл текстің айырмасы тек И.Н. Березиндегі 1-2 4 ; 73-120, 137-183, 221-280 жолдар осы нұсқада жоқ.
Қолжазбаның атауы
قوزى كورپەش – بايان / Қозы Көрпеш – Баян
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қозы асық ойнап журіп бір баланың сақасын ұтып алады, байқамай кемпірдің өрмегін үзеді. Екеуі де: «Баянды неге іздемейсің?» —дейді. Қозы үйіне келіп: «Маған құл да, кемпір де «Баян» дейді, сен оның кім екенін маған айт», — дейді. Анасы Қозының жолында кездесетін барлық қиындықтарды айтады. Қозы оған тоқтар емес, анасы Баянның жөнін айтып, Қозыны жолға шығарады. Қозы бір ауылға келіп Сарыбайдың, Баянның халінен хабар біледі. Сарыбай Қозыны көріп үйіне алып келеді, Қозы жылқы бағады. Көп ноғай жиналып тойға барады, желідегі құлындар боран астында қалады. Шұрқыраған құлынның даусына шыдай алмай, Баян далаға шығады, құлын теуіп жығылған Қозыны, оның алтын айдарын көреді. Жеңгесімен екеуі Қозыны Баянның күймесіне алып келеді, сол кезде оларды бір бала көріп, тойдағыларға хабарлайды. Ноғайлылар Қозыны жазаламақ болып, тойға шақырады. Оны білген Қозы қашады. Баянның ақылды торғайы болады. Ол Қозыдан хабар әкеліп жүреді. Бір жеңгесі торғайды ұстап алып қинағанда, ол «Шоқ» деген сөзді айтады. Сарыбай мен Қодар Шоқтерекке барады. Қодар қамыс оқпен атып Қозының мойнын үзеді, басын Баянға әкеп береді. Баян Қодарға құдық қаздырып, кебіспен су алдырып ішіп, құдықтың ішінде Қодарды бида пышақпен өлтіреді. Өзі де Қозының басына келіп өледі.
Қолжазбаның атауы
Қалқаман – Мамыр
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Мазмұны Нөкербекұлының нұсқасымен бірдей.
Қолжазбаның атауы
قالقامان–مامىر / Қалқаман – Мамыр
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қалқаман Мамырды сүйеді. Екеуі сөз байласып қашады. Әнет бастаған ел ақсақалдары жиналып, малмен бітіспек болғанымен қыз ағасы Көкенай көнбейді. Қалқаман Көкенайдың оғынан жараланып, аман қалады. Бірақ еліне өкпелеп, Бұхара жаққа кетеді. Басталуы мен аяқталуында жыршының өзінше қосқан шумақтары бар.
Қолжазбаның атауы
Қалқаман – Мамыр
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Қалқаман мен Мамыр бірін-бірі сүйіп қосылады. Бірак төркіндей келген Мамыр қатыгез туысы Көкенайдың қолынан қапыда қаза табады.
Қолжазбаның атауы
Қалқаман – Мамыр
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл жырдың мазмұны Нөкербекұлынын нұсқасына ұқсас. Өзіндік өзгешеліктері де жоқ емес. Кейбір жеке, сөйлем айырмашылықтарымен қатар, жинаушының өз тарапынан қосылған шумақтар кездеседі. Мысалы, қолжазбаның алдынан 14 жол, соңына 4 жол өлең қосылған.