«ЭПОС» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Сәтбай батыр / ﺴﺎﺘﺒﺎﻱ ﺑﺎﺘﺋﺮ
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Қалмақ ханы Жамин қазақтарға қарсы жорық ұйымдастыруды көздеп, елін жинап кеңес өткізеді. Қазақтардың белгілі батыры жоқ деген оймен жорыққа шыққан қалмақ әскері Керей руы қоныстанған Өр Алтай өңіріне басып кіріп, елді ойрандайды. Жау Сарытауға жақындағанда, Тәуке елінің рубасы Ақтамберді қарт Сәтбай батырға хабар жеткізеді. Сәтбай батыр қол жинап, Қажағай даласында жауға қарсы аттанады. Шайқас алдында Құдыс батыр жекпе-жекте қалмақтың бес батырын өлтіреді. Бұған ашуланған Жамин хан Сәтбай батырды жекпе-жекке шақырады. Жекпе-жекте Сәтбай Жаминді өлтіреді. Басшысы қаза тапқан қалмақ әскері күйрей жеңіліп, аман қалғандары еліне қашады. Алайда Сәтбай батыр ауыр жараланады. Ел-жұртына: «Ақ түйем өз еркімен шөккен жерге жерлеңдер. Менен қалған бураның басын зиратыма бірге қойыңдар», – деп өсиет айтады. Батырдың аманатын орындаған елі оны ақ түйе шөккен жерге жерлеп, басына биік күмбез тұрғызады. Иесін іздеп үш күн жүрген ақ бура да сол жерде өліп, оның бас сүйегі батырдың күмбезінің төріне қойылады.
Қолжазбаның атауы
Қисса-и Дотан Құбақанбайұғлы
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Шығармада Дотан батырдың қалмақ шапқыншыларына қарсы ерлік істері жырланады. Дотан батыр — жапанда жалғыз өзі өмір сүріп жатқан Құбақанбайдың 40 ұлының кенжесі. Оңаша өміріне наразы Дотан өз бетімен жер шарлап, ел іздейді. Ұзақ сапарында қалмақтардың жаугершілігіне ұшырап, жалғыз қаңғып жүргенде дала босқындарына кездеседі. Оларды өзіне жолдас қылып алады. Олармен Шынтемір ханның еліне барады. Шынтемір ханның қызы Күнікейді қалмақ ханы күшпен алғалы жатыр екен. Дотан батыр мұны естіп, Жазира ханға ойран салады. Ханды 500 әскерімен құртып жібереді. Күнікейді алып қайтады. Тойын жасайды. 39 ағасымен сапар шегеді. «Хансыз 40 мың үй, 40 боз үй» деген елге жетеді. Дотан батыр бұл елді қалмақ шапқыншылығынан қорғайды. Жәбір көрген елді өз жеріне көшіріп алады. Дотан еліне әділ хан болады.
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Шапай Қалмағамбетов 1922 жылы басылған «Қамбар батыр» мен 1903 жылы шыққан «Тоқсан үйлі тобыр» жырынан алып, өзінше нұсқа жасаған. Өз жанынан қосқан өлең жолдары бар, ол тек байланыстыру үшін қолданған. Шапай жырлаған жыр нұсқасы толық және эпостық жыр үлгісінде құрылған.
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл нұсқаның мазмұны Ә. Диваев версиясымен бірдей. Тек Ә. Дәнекеров көп эпизодтарын, сөздерін ұмытқанға ұқсайды. Жыр Қамбардың қалмақтармен соғысып жеңуімен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Қамбар жыры
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Жырдың негізі Ә.Диваев бастырған жырдың мазмұнына ұқсайды. Жыршы шығарманың кіріспесі мен соңғы сөзін, негізгі мәтіндердегі кейбір сөздер мен сөйлемдерді өзгерткен. Бұл жыр «Қамбар батыр»жырының ғылыми баспасында, «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томында зерттелген.
Қолжазбаның атауы
Qambar batьr
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл жыр — 1922 жылы Ә. Диваев бастырған «Қамбар батыр» жырынан жазылып алынған көшірме. Кейбір жеке сөздерін өзгерткені болмаса, сюжетіне қосылған жаңалықтар жоқ.
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Әзімбайдың 6 ұлы, Назым деген сұлу қызы болады. Әзімбай жұртты жиып, қызына жігіт таңдатады. Назымға ешбір жан ұнамайды. Әзімбай келмей қалған адам бар ма дегенде , мерекеге келмеген Қамбар деген ер бар дейді. Оны естіген Назым сырттай ғашық болады. Қамбар мықты болып өскен екен. Жыршы Қамбардың сырт келбетін, батырлығын ерекше сипаттайды. Қамбар аңға барғанда Назым жолына өрмек құрып тосады. Қамбар елін асырау үшін құрған өрмегіне де қарамай өтпекші болғанда, Назым өзінің көңілі барын айтады. Қыздың алты ағасы Қамбарды ұрмақшы болады. Ең кіші ағасы Алшыораз оны ұрғызбайды. Қалмақ ханы Қараман «Назымды маған бер, бермесең еліңді шабамын» деп Әзімбайға адам жібереді. Әзімбайдың аулына қаптап келіп, қалмақтар жатып алады. Әзімбай Назымды Қараманға бермек боп, халықпен ақылдасады. Алшыораз Қамбарға кісі жіберіп, көмек сұрайды. Қамбар елін жаудан қорғауға келіседі. Қамбар жекпе-жекте Қараманды өлтіреді. Жыр осымен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Кедей Қамбар жыры
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Алда айтылып кеткен осы жырдың басқа нұсқаларымен мзмұны бірдей.