«ПРОЗАЛЫҚ ФОЛЬКЛОР - Аңыз - Тарихи аңыз» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Наурызбай туралы
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Бірде Наурызбай батырдан бес қаруды түгел меңгерген-меңгермегенін сұрайды. Сонда ол көз ілеспес шапшаңдықпен ұшып бара жатқан бозторғайды садақпен атып, жерге түсерде найзамен түйреп, қылышпен шауып, соңынан қамшымен тартып өтіп, бес қаруды бірдей қолдана алатынын көрсетеді. Аңызда оның бала күнінен-ақ ерекше епті болғаны айтылады. Сондай-ақ Наурызбай Құсмұрын бекінісіне бірнеше рет шабуыл жасап, ақыры оны басып алып, орыс әскерін шегіндіргені баяндалады. Осы оқиғаға байланысты бұл жер кейін «Шодыр сайы» аталған.
Қолжазбаның атауы
Мұхтар мен Қайырлы би
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Сырым батырдың ұрпағы Мұхтар Орта жүзде ме, әлде кіші жүздің бір шетінде әкім болып тұрады. Осы Мұхтарды тәкаппар, елге сүйкімсіз дегенді естіп, Қайырлы би арнайы іздеп барады. Қайырлы биді дұрыс қарсы алмаған Мұхтарға ата-бабасының жайын түсіндіріп бергенде қателігіне мойынсал болып, Қайырлы биді қонақ қылып шығарып салған екен.
Қолжазбаның атауы
Мөңке мен Аяз қарттың әңгімесі
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Мөңке жас кезінде Аяз қартты іздеп барады. Аяздың жұмбақтап сұраған жауабына іркілместен жауап беріп, өзі де жұмбақтап сауал тастайды. Соңында Аяз биден бата алып еліне қайтады.
Қолжазбаның атауы
Менің губернаторда жұмысым жоқ
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Аңызда қазақ шекарасына қала салмақ болған патша үкіметінің ісіне Сырым батыр қарсы болып, салған үйлерін шетінен өртеп жібереді. Батырдың қарсылығын басу үшін патша үкітемі Ғұбайдулла, Фатихулин және Әбілпейіз деген молдалар арқылы неше түрлі сыйлықтар жіберіп көңілін ауламақшы болады. Алайда батыр бұған да иіле қоймайды.
Қолжазбаның атауы
Махамбеттің әкесі Өтеміс би
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Жәңгір ханның Шомбал деген биі болады. Осы Шомбал би Әбілқайыр ханның заманында, қазақтан салдат алынбайтын кездерде Хиуа-Бұқардан қашып, Ойыл-Қиыл, Жем, Сағыздан өтіп, қазақ ішіне келіп, Әбілқайыр ханды паналап, күн көріп өсіп-өнеді екен. Аңызда Осы Шомбал би мен Қызылғұрт Жантөре бидің арасындағы сөз тапқырлығы, Қырылғұрт Жантөренің Шомбалға риза болғаны айтылады.
Қолжазбаның атауы
Махамбет пен Жәңгір хан
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Жәңгір хан баласының туған күнініе орайластырып той жасапты. Сол тойда атпен табақ тартып жүрген Махамбеттің ру намысына садақа сұраушы арқылы тимекші болған Жәңгір ханның бұл қылығына ұтымды жауап қайтарып, ханның өзін жеңіп кетіп, садақа сұраушыны тамаққа бір тойғызған екен.
Қолжазбаның атауы
Махамбет пен Жәңгір хан
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Аңызда алғашқы Исатай-Махамбет төремен тату кездерінде Махамбет пен Баймағамбетті сөзден жыға алмай жүруі, ханның қай билері болмасын бұлардың алдында қайбыртып сөйлей алмайтын болып қалуы, сондай күндердің бірінде Жәңгір ханның қайынатасы Қарауылқожаның Жәңгірді Исатай-Махамбетке қайрап салуы, содан арада соз дауы туып, бәрібірде сөзден жеңіліп жер шұқып қалғандары жайлы сөз болады.
Қолжазбаның атауы
Махамбет батырдың әкесі Өтемістің хан Жәңгірден жер сұрауы
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Аңызда Жәңгір ханнан жер сұрай барған Өтемістің айтар ойын бір шумақ өлеңмен жеткізіп, өзінің қалаған Шолан тауын алғаны жайлы сөз болады.