Байдың жалғыз қызына бір шал құда түседі екен. Тойдың қамын жасап жатқан кезде қыз бір кедей жігітпен қашыпты. Ашуланған бай қыз бен жігітті қуғыншыларына өлтірпек болады. Жетіп қалған қуғыншыларды көргенде қыз Құдайға жалбарынып көмек сұрайды. Сол кезде алдында тұрған үлкен тас қақ айрылғанда екеуі кіріп кетеді. Тастың қайта жабылғанын көрген қуғыншылар кейін қайтады. Тастың мүсіні отауға ұқсағандықтан осылай атапты.

Бұрынғы заманда Күшікбай деген бір бай болыпты. Оның малдарын ұры-қары ұрлап тыныштық бермейді екен. Бір күні Күшікбай таң намазына тұрса, ауылдан бір шақырым қашықтықта бір қос пайда болғанын көреді. Ақсақал баласын жіберіп, өзінің атқосшысын шақыртады. Атқосшысын қостың жағдайын білуге жібереді. Сөйтсе, бұл қолының қысқалығынан ғашығына қосыла алмай, ауып келген Қарпық елінің Ортау деген жігіті екен. Өзі батыр болғандықтан Күшікбай бала ғылып, ақбоз үй тігіп жанына қондырып алады. Бұрын дәндеп алған ұры-қарылар талай түн жамылып келіп, мал ала алмайды. Осыдан бастап, Ортау жігіттің аты барлық елге тарай бастайды. Бір жаугершілікте ерлік көрсетіп «Батыр Ортау» атанады. Талай-талай қиян-кесті заман өтеді. Ақсақал Күшекең қартайып қайтыс болады, ал Ортау батыр болса, жас егделеп қалады. Күшікбай қайтыс болар шағында ауыл адамдарын жинап алып, Ортау батырға батасын беріп: «Осы ауыл, енді, Ортау ауылы болсын, сен осы елдің қалғанына ие бол!» – деп өсиет айтады. Содан бастап осы мекен «Ортау ауылы» атанып кетеді.

Қарағанды Ақтоғай тас жолының бойында, руы Әлтеке Жидебай батырдың күзек салған «Жидекеңнің жер үйі» деген жер бар. Жидекең бір жылы осы күзегінде отырғанда үлкен баласы Оралбай келіпті. Ол кезде жер-суға көп ат беріле қоймаған кез болса керек, үйінің іргесіндегі аты белгісіз биік тауды Жидекең «Оралбай» атапты. Оралбайдың мінезі ақкөңіл, аңқылдаған адам екен. Құрдастары оған бабаң Дос батыр, әкең Жидебай батыр осы өзің қандай боласың десе, ақкөңіл кісі: «Жаман болсам әкем Жидебайдай болармын» депті.

Ерте заманда Көкшетау маңын бір батыр мекендепті. Кәсібі бүркіт салып, аң аулау болыпты. Ол кезде Көкшеге ауып келген «Оралдың ақиығы» атты орасан күшті бүркіттер мекендейді екен. Бір күні батыр аң аулап келе жатып, биік таудың басында адам тәрізді бірдеңені жем қылып тұрған бүркітті көреді. Сол арада мерген: «Апырмай-ай, мұның жемі адам болғаны ғой», деп ойлап, бүркітті көздеп, садағын тартып жібереді. Зулаған оқ үшкір таудың ортасынан аса, көзделген шың тасқа жетпей, қайтып жерге түсіпті. Оғын жеткізе алмайтынын білген мерген үйіне қайтып келсе, әлгі бүркіттің жемі өзінің қызы екенін естиді. Ашынып-күйінген батыр: «Ең болмаса, қызымның сүйегін қолымнан көмейін» деген оймен тауға қайтып барып, өрмелеп шығып, қызының сүйегін тауып алады. Қызын сол таудың етегіне жерлейді. Одан кейін сол тауға «Оқжетпес» деп ат қояды.

Ақтоғай ауданының Жидебай ауылында (Қоңырат кеңшары) өте биік, көлемі үлкен «Нұртай» тауы бар. Таудың үсті жазық, атпен аң қуғанда қорқынышсыз жерде жүргендей болсаыз. Осы таудың өткен XIX ғасырдың бас кезінде кіші жүз елінен Нұртай деген жігіт қылмысты болып қоныстанған. Қыстау салып малды-жанды болыпты. Таудың күншығыс жағын мекендеген жігітіне ел ақсақалдары кемшілік көрсетпей, қамқорлық жасап «мына тау сенің атыңмен аталсын» деп, «Нұртай» тауы деп атапты.

Ертеде Нұра деген қыз болыпты. Жүзін мұң басып, әрдайым қайғыда жүреді. Ертіс атты жігітпен қосылсам, шер тарқар еді деп күндіз-түні ұйқы көрмей, ойға қалады. Ертісті бір көруге зар болып, бұлттан сәлем айтып, Шідіртіден хат жазып жібереді. Ертістен бір хабар болмай, жылағанда көз жасы өзен болады. Сөйтіп, жыл артынан жыл өтіп, Ертіс пен Нұра қосылыпты.

Алматы облысы, Нарынқол ауданына қарасты Шәлкөде деген жайлауда Есекартқан деген жер бар. Ол жердің олай аталу себебі, ертеде бір кедейдің есегі сол жерде өліп қалған екен. Ал, Нарынқол деп аталуы себебі, моңғолдар сол жерден бір жіңішке өзенді көріп, «Нарынқол» деп атап кеткен. «Нарынқол» сөзінің өзі моңғол тілінен аударғанда «жіңішке» деген мағынаны білдіреді екен. Алматы маңайында Айғайтас деген тас бар. Жаугершілік заманда сол жердің тұрғындары жау келе жатқанын осы тастың жаңғырығы арқылы, айқайы арқылы біліп, дайын отырады екен. Сол себепті жер атауы «Айғайтас» аталып кеткен.

Жаугершілік замандардың бірінде бір рулы елді тұтқиылдан жау шауып, мінерге ат қалдырмай жылқыларын айдап кетіпті. Соңынан қууға ат таппаған Ес (Есей), Дос (Досберген) батырлар шапқыншыларды жаяу қуыпты. Қолдарындағы найзалары жаяу адамға алып жүруге ыңғайсыздық келтіргендіктен, кесіп, қысқартып алысыпты. Сол себепті әлгі жер «Найзакескен» аталған дейді көнекөз қариялар. Жау ұзап кетіп, соңдарынан қуғыншы көрінбегендіктен, асықпай жылқы сойып, тамақтанып жатады. Дос батырдың жауырыншылық қасиеті бар екен, соның арқасында қамсыз жатқан жаудың үстінен түседі. Қос батыр жауды күйрете жеңіп, Қайықпаның қанторысы деген жүйрік атты қолға түсіріп, жылқыларды елге қайтарады.