Найман Қожабай ақынның інісі Шеге ақын қыпшақ қызы Қатия ақынды Торғайға барған сапарында іздеп барып айтысады. «Ауылыңды іздеп келдім, Сарыарқаның биік белінен сәлем», — деп өлеңдетеді ат үстінен. Қатия қыз да: «Рұқсатсыз ауылға келіп, айғайлаған кімсің? Алдымен атыңнан түс, үйге кір, айыбыңды төлерсің», — деп жауап береді. Үлкендерге сәлем беріп, үйге түседі. Халайық жиналып қалады. Қыз қолына сыбызғысын алып, айтысқа әзірленеді. Шеген ақын Арқадан іздеп келгендігін, руының найман екенін айтады. Елдің атақты биі Әлмәмбет айтысқа рұқсат етеді. Шеген қыз басының кемшілігін іздейді. «Барған күйеуіңді кәрісініп қайтып келдің», — деп бетіне салық етеді. Қатия қыз: «Бұл айтқаның жала, мен әуел баста-ақ ризалық бермедім», — деп өзін ақтай сөйлейді. Айтыс қыза түседі. «Жаугершілік заманда 10 адамды патшаға ұстап беріп, опасыздық жасадыңдар. Міне, біздің Ерден батырды айт, ел қамқоры, досқа мейірлі», — деп мақтаныш етеді. Атақты адамдары, билері: «Ерден қазақтың қалың бұқарасының қамқоры болған, төрелер қырғыздарға аттанғанда ермеңдер деп елді тоқтатқан. Сондықтан айтысты тоқтатып, Шеген ағаңа шапан кигіз, жолыңды бер», — деген екен. Он бір буынды қара өлең ұйқасына құрылған.

Мырзабек деген жігіт ақын қыз Қанымды арнайы іздеп келеді. Айтыс алдында қыз екеуі уәделеседі, Қаным жеңілсе, жігітке күйеуге шықпақ болады. Айтыста жігіт жеңіп, әуде бойынша қызды ауылына алып кетеді.

Елінде аты шыққан Ақсұлу қызды Кеншімбай өзі іздеп келеді. Ақындар өз руларын мақтасып, бір-бірінің кемшіліктерін бетке басумен болады. Соңында Кеншімбай Ақсұлудың күйеуінің кемістіктерін бетке басқанда қыз өзінің жеңілгендігін мойындайды.

Айтыс Мелшібек деген байдың ауылында 1914 жылы өткен. Жантөре Сырғаның жасының жиырмаға келіп, тұрмыс құрмай, үйде отыруын тілге тиек етеді. Айтыстың басы әзіл-оспақ түрінде басталып, арты рулық дау-дамайға ұласады.

Айтыс 1911 жылы Шақантай деген бидің келіні ұл туып, шілдехана жасағанда болды (қазіргі Қарағанды облысы, Нұра, Талды өзенінің бойы). Екі ақын бір-бірінің басындағы кемшіліктерін кезекпе-кезек жіпке тізіп келіп, Жанбұлан Қаражан қызға: «Су түбінде неше балықтың түрі бар?» — деген сауал қояды. Жайын, сазан, қарабалық, құртқа, шортан, бекіре, алабұға, аққайран, бақа балық, қамбал сияқты балық түрлеріне әрқайсысының түр-түсіне қарай түсінік беретін жері ақынның білімдарлығын танытса керек.

Айтыс шамамен ХІХ ғасырдың бас кезінде болған. Жанбұлан бір тойда Арман қызға атастырылған жігіті Есіркенің көзінің қылилығын, мінезінің томырықтығын бетіне басады. Әзіл-оспақ түрінде жігітінен айнытып, маған қосыл деген ұсыныс жасайды. Айтыс тілі ұтымды да өткір. Бұрын жарық көрмеген.

Бауырсақ ұыз Матай ішінде Аталық руынан, ал Марқа бала Қаптағай болып келеді. Айтыс қыз елінде өтеді. Жігіт бетінің шешектен қалған шұбар дағы бар екенін, руының Қаптағай екенін айтады. Қыз дегеннен: «Бұлғақтамай айтыңыз, менімен айтысам деп аяғыңа жем түсіп жүрмесін» дейді. Бауырсақ: «Ащыбұлақты мекендеген елміз, ішімізде орыс та, ноғай да бар», — дегенді тілге тиек етеді. Марқа бала: «Ұраным — Ер Бөрібай, қашаннан-ақ артық жаралғанмын», — деп шалқиды. Қыз: «Руыңды айтып мақтанба, ұрлықпен кәсіп етесіңдер. Мықты болсаң, Есімбегің айдалып, Алматыға барар ма еді?! Пара бері жаны аман қалған», — деп қосады. Жігіт те: «Берекелерің аз, есіл жігіт Ырыскелдің Тескентауға айдалып қор болды. Өзің он бір жасыңнан бастап сенделіп, маңайыңа топ құрдың. Осың жақпады. Бала тумай жүргенің келіспеді», — деп жамандайды. Ызаланып, өлеңмен киліккен шешенің қағытпасына да тоқтамайды. Марқа бала жеңеді. Айтыс он бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған.