«АЙТЫС» айдарының архиві
Қолжазбаның атауы
Қалиша мен Мұсабек айтысы
Қолжазбаның жанры
Қыз бен жігіт айтысы.
Қысқаша мазмұны
Айтыс Жалайыр елінде, Қияқбай қызының тойында, 1914 жылы Кескен деген судың бойында өткен. Ақындар бірін-бірі іздеп келгенін айтады. Ақын Мұсабек Қалиша келіншекке: «Бір басыңда бұйымтайым бар, күйеуің Әсембай теңің емес», – дейді. Қалиша жігіттің елі жатақ екенін айта келіп, «Егін егіп, балық аулағансың, маған қолың жетпейді», – дейді. Мұсабек ақын Қалишаға: «Күйеуің Әсембай да егінші еді ғой. Өзіңді астыққа сатып алған жоқ па?» – деп жеңеді.
Қолжазбаның атауы
Қарасақал Ерімбет пен Шораяқтың Омарының жұмбақ айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Бұл айтыс, негізінен, 1905-1909 жылдар аралығында болады. Ерімбет жұмбақ айтады, оны Омар шешеді. Ерімбет малдың мүшесін, тілдің жүйріктігін, ойдың тереңдігін, адамның дене мүшелеріне дейін жұмбақтаса, Омар өз кезегінде соның бәрін орынды шешіп отырады. Ерімбеттің төртінші жұмбағынан кейін Балқы Оразымбет Есентайлақұлы Шораяқтың Омарына: «Сен әлі жассың. Айтысты қой», — деп өлеңмен басалқы айтады. Әйтсе де Омар Ерімбеттің соңғы жұмбақтарының шешімін дұрыс тауып, өлеңмен жауап қайтарады.
Қолжазбаның атауы
Ержан мен Баян қыздың айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Екі ақын кезектесіп, аты-жөнін, руларын, туған-туыстарын жырға қосады. Әсіресе Ержан ақын Баянның түпкі атасының әйелі өліп, бір жас қызды алғанын айтып ретінде сөз қылады. Ал Баян да Ержанды сарттан туғансың деп кемсітеді. Байжігіт атанған рулы елді өзбектен немесе қожадан тарады деген аңыз бар. Айтыстың соңында екеуі де өздерінің жарын айтып мақтанады. Сайып келгенде айтыстың ақырында екеуі де татулыққа көшеді. Баян қыз күйеуін: «Кедей де болса теңім, сүйгенім»,-дейді. Ал Ержан ақын да Баян қыздың тапқырлығын бағалап, сүйген жігітіңмен тату-тәтті өмір сүр деп алғыс айтады.
Қолжазбаның атауы
Жұпаркүл мен Әбіштің айтысы
Қолжазбаның жанры
Қара өлең айтысы
Қысқаша мазмұны
Жұпаркүл мен Әбіш айтысы – қара өлең айтысы. Бірін-бірі мақтау, сағыныш, ардақтау, ара-тұра қайымдасып та кетеді. Айтыста танысып-біліскені айтылады. «Сырымды саған айтпай, кімге айтайын, сен де кеудеңдегі мүддеңді айта бергін», – дейді Жұпаркүл. Жігіт көшіп кеткен қызға сағынышын білдіреді. «Ескі жұртыңа қарағанда көзіме оттай басыласың», – дейді. Қыз да: «Мал тапқан жігіт қыз иесі, сізді ойлап, жеңім жастық, етегім төсек болды, бұл дүниеде опадан артық не бар?!» – деген сезімін білдіреді.
Қолжазбаның атауы
Боздақ пен Ақбала айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Баяғыда әрі сері, әрі ер жігіт Боздақ бір байдың Ақбала деген сылқым қызына ғашық болады. Бай қызын кедей жігітке бермек түгіл, маңынан жүргізбейді. Бірақ саналы қыз жігіт қадірін танып, оның өнерін бағалап өзіне жақын тартады. Сөйтіп жүргенде арманына жете алмай, Ақбала қайтыс болады. Бұл кезде жігіт Ташкентке саудамен кеткен екен. Боздақ сүйген қызының қабірі басына барып өлеңмен тілдеседі. Қабір тасының үстінде Ақбаланың тақиясы тұрады. Жігіт оның қабірі екенін содан таниды. Қырғидың жалғыз қызы Ақбала екенін жырға қосады. Жігіт: «Дүниеде не тәтті екен», -деп сөз тастайды. «Сен сұрасаң, мәнісін мен айтайын, бәрінен тіршілікте ойнап-күлген жақсы екен», -дейді Ақбала. Амалы құрыған Боздақ қыз қабірімен мәңгілік қоштасып, үйніе қайтады.
Қолжазбаның атауы
Бабай мен қасқыр
Қолжазбаның жанры
Мысал айтыс
Қысқаша мазмұны
Өлең жолдары әр бетке бір қатардан тізілген
Қолжазбаның атауы
Әсет пен Ырысжанның айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Атақты Қоянды жәрмеңкесінде Хамит, Жапар деген байлар бір думан елге той жасайды. Тойға елдің игі жақсылары мен ақсақалдары жас ақын Әсетті (18 жасында) алып барып, арғын-найманға әйгілі ақын Ырысжан қызбен айтыстырады. «Әсет-Ырысжан» айтысының бір ерекшелігі-басқа ақындардай би-болыс, байларды, ру басшыларын асыра мақтаудан гөрі өздерінің ақындық-шешендік өнерлерін салыстырып, ой-өрістерін сынасады. Айтыс басында бірін-бірі кемітіп, жасытып, сүріндірмек болса да, екі жағы да берілген сұраққа іркілмей сөз тауып, қарымта қайырып отырады. Айтыс барысында Ырысжанның қойған төрт түрлі жұмбағын Әсет шешіп кетсе, айтыста «жеңген» деп есептеуге серт байлайды. осы шарт бойынша Ырысжан шариғат жайына, патша өкіметінің әкімшілік билеу тәртібіне (уез, би, болыс, елубасы), адамның дене құрылысына, табиғат құбылыстарына байланысты жұмбақ қояды. Әсет ақын өзінің зеректік, білгірлігімен ол орамалға түйіп, Әсет ақынға ұсынады. Айтыс он бір буынды қара өлең ұйқасына құрылған.
Қолжазбаның атауы
Ахмет пен Жаңылдың айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Қызылжардың Қасым деген татар саудагері саудамен Жалайыр елін аралап жүріп, Жаңылдың ақындық-шешендік өнеріне қызығады. Жаңылдан көңілі қалған әккі саудагер қайтсе де бір сүрінідіріп кету үшін, Жаңыл аулындағы жігіттерді ұсақ-түйек сыйлықпен өзіне тартып, Жаңылдың айып-кемшіліктерін тереді. Қасым білгендерін Қызылжардағы ақын жігіт Ахметке жеткізеді, келесі жылы Жалайыр елінің бір үлкен тойында Жаңыл мен Ахметті айтыстырады. Жаңыл Арқа елінің егіншілікпен шұғылданбайтынын, астық үшін қыздарын сатып, құда түсетіндіктерін, Ахметтің өз басының саудагерге жалданып жүргендігін айтады. Ахмет Жаңылды жеңе алмасына көзі жетіп, айтыс ақырында қапыда өткізген кемшіліктерін бетіне басады. Жаңыл мұны естісімен, өз аулының адамдарына қарап: «Мен арғынан сөзден не өлеңнен жеңілгенім жоқ, ноғайдың пұл-шайына сатылып, өсек айтып елге таңба салған өздерің жеңілдіңдер, менің ештеңем кеткен жоқ», — деп домбырасын лақтырып жібереді. Айтыс ақыры ұрыс-жанжалға айналады. Қасым саудагер мен Ахмет Жаңылды жеңдік деп Қызылжарға қайтады. Айтыс он бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған Айтысқа сөзбен түсінік берілген.