Атақты Қоянды жәрмеңкесінде Хамит, Жапар деген байлар бір думан елге той жасайды. Тойға елдің игі жақсылары мен ақсақалдары жас ақын Әсетті (18 жасында) алып барып, арғын-найманға әйгілі ақын Ырысжан қызбен айтыстырады. «Әсет-Ырысжан» айтысының бір ерекшелігі-басқа ақындардай би-болыс, байларды, ру басшыларын асыра мақтаудан гөрі өздерінің ақындық-шешендік өнерлерін салыстырып, ой-өрістерін сынасады. Айтыс басында бірін-бірі кемітіп, жасытып, сүріндірмек болса да, екі жағы да берілген сұраққа іркілмей сөз тауып, қарымта қайырып отырады. Айтыс барысында Ырысжанның қойған төрт түрлі жұмбағын Әсет шешіп кетсе, айтыста «жеңген» деп есептеуге серт байлайды. осы шарт бойынша Ырысжан шариғат жайына, патша өкіметінің әкімшілік билеу тәртібіне (уез, би, болыс, елубасы), адамның дене құрылысына, табиғат құбылыстарына байланысты жұмбақ қояды. Әсет ақын өзінің зеректік, білгірлігімен ол орамалға түйіп, Әсет ақынға ұсынады. Айтыс он бір буынды қара өлең ұйқасына құрылған.