«ЭПОС - Тарихи жыр» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Ер Кешубай
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр.
Қысқаша мазмұны
Кешубай мен ояз арасында Ересей деген жер үшін талас туып, дау Кешубайдың пайдасына шешіледі. Кек сақтаған ояз Кешубайды қорлайды. Кешубай қорлыққа шыдамай, оязды өлтіреді. Абақтыға қамалған Кешубайды айдауға алып бара жатқанда, жары Күлжамила патша әскерімен соғысып, оны босатып алады. Кешубай патшаның құзырына қарамайтын Жиделібайсынға көшеді. Патша Кешубайдың ерлігіне сүйсініп, одан кешірім сұрап, еліне қайтарады. Кешубай еліне оралып, төре болады.
Қолжазбаның атауы
Ер Жасыбай
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Дұшпаннан ата кегін алу үшін аттанған Тұяқ батырдың жас баласы Жасыбай да әкесімен бірге соғысқа аттанады. Ер Жасыбай көптеген ерлік көрсетеді. Әкесі кәпірлердің қолынан қаза табады. Жасыбай әкесін Көктөбенің басына жерлеп, елде қалып, жетімдіктің зардабын тартып жүріп, Темір деген інісін тауып алады. Ер Жасыбай мен Темір кәпірлердің Аюша және Сары алып деген батырларымен соғысып, ата кегін алады.
Қолжазбаның атауы
ماڭىباي/ Маңыбай
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
XVIII ғасырда найман тайпасының ақ найман руынан Таңбай деген адам соңына ауылын ертіп, Қытаймен шекаралас жерге кетеді. Көрші елге күн көрсетпей малын тартып алып, зорлық жасайтындықтан халық оны “Қисық” деп атап кетеді. Көрші қырғыздар да Қисық елін шауып, Қисықтың туған інісі Маңыбайды ұстап әкетеді. Маңыбай қырғыздың манабы Шаптың қызын алып, қырғыз болып кетеді.
Қолжазбаның атауы
Ханышайым
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл нұсқа ОҒК-ның сирек қорындағы “Наурызбайдың өлеңі” деген жырмен (1138 бума, Біләлұлы Уәлиахмет жинаған) ұқсас. Жырда жылқыны Ханышайымның алдына салып, келер күзде ұзатып алып кететін болып аттанады. Жыр осымен аяқталады. Ал, У.Біләлұлы нұсқасында артынан елін шақырып, үлкен той жасайды. Наурызбай және қасындағы жолдастарына жеке шатыр тігіп асты-үстіне түсіп күтеді. Ат бәйгесі, балуан, жамбы ату т.б. қазақтың ұлттық ойындарын қойып бәйге үлестіреді. Айтыс басталады. Қанышайым мен Науанның Қасым деген жігіті айтысып Қасым қыздан жеңіліп, намыстанып “күң” етем деп ант береді. Наурызбай қызбен сөйлесіп, қыз келісімін береді. Той тарқап, Қанышайымды Қасымға ұзатып, Наурызбаймен бірге ордаға жүреді. Кенесары мұны көріп, қуаныштан жарыла жаздайды. Мұса ерді патшадай күтеді. Тоғыз күн ат шаптырып той жасайды. Той тарқап, Мұса қайтуға Кенеден рұқсат сұрайды. Кенесары Мұсаның тоғыз қалауын беріп шығарып салады.
Қолжазбаның атауы
ﻭﺶ ﺒﺎﺘﺌﺭ / Үш батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда керей руынан шыққан пірәдар Әбіл сопының үш ұлы – Ұлтарақ, Обырай және Әбубәкірдің өмірі мен ерлігі баяндалады. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ағайындылар елмен бірге Қытай жеріне ауа көшеді. Көш кезінде олар Жырғалаң өзенінің өткелін күзеткен қытайдың жиырма бес шерігін жойып, елдің аман өтуіне мүмкіндік жасайды. Осы оқиғадан кейін үш батыр қытай билігінің қудалауына ұшырайды. 1933 жылғы Дөрбелжің–Шәуешек көтерілісіне қатысып, Обырай мен Ұлтарақ ерекше ерлік көрсетеді. Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін олар қайтадан қуғындалады. Қуғыншылармен болған шайқастардың бірінде Әбубәкір қаза табады. Обырай елге жасырын оралғанда, әйелі Қауияның тұтқынға алынып, Жың қаласының түрмесінде отырғанын біледі. Достарының көмегімен әйелін түрмеден босатып шыққанымен, соңдарынан қуғын түседі. Қауияны аман алып қалу үшін Обырай жауды бөгеп қалып, соңғы демі қалғанша шайқасады. Көптеген шерікті жойған батыр ақыры қолға түсіп, халық алдында өлім жазасына кесіледі. Ұлтарақ та кейін қолға түсіп, ұзақ уақыт түрмеде азап шегіп, 1941 жылы Шәуешекте қайтыс болады.
Қолжазбаның атауы
Үрпек соғысы
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда айтушы Бижан қарттың өз көзімен көріп, бастан өткерген оқиғалары негізінде 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс пен Аманкелді Иманов бастаған сарбаздардың ерлігі баяндалады. Шығармада патшаның 1916 жылғы маусым жарлығының халыққа тигізген зардабы және оған қарсы ұйымдастырылған күрес суреттеледі. Аманкелді Иманов бастаған сегіз жүз сарбаз Үрпек өңірінде шешуші шайқасқа дайындалады. Осы кезде Атбасардан келген Сардарбасы есімді жігіт көтерілісшілердің қатарына қосылып, Аманкелдінің сенімді серігіне айналады. Ол сарбаздарды қару қолдануға және соғыс тәсілдеріне үйретеді. Шайқас барысында Аманкелді жау әскерінің қолбасшысын атып өлтіріп, көтерілісшілер жеңіске жетеді. Қазақ жасақтары аз шығынға ұшырап, қарсылас әскеріне елеулі соққы береді. Осы ұрыста Аманкелді өзінің жақын серігі Сардарбасыдан айырылып қалады. Жыр соңында Аманкелді Иманов бастаған көтерілісшілер Торғай қаласына Кеңес өкіметінің қызыл туын көтеріп кіреді.
Қолжазбаның атауы
ﻭﻟﻰ ﺠﻮﺮﺌﻕ / Ұлы жорық
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Ұлы Отан соғысы кезіндегі майдангерлердің ерлігі мен тыл еңбеккерлерінің жанқиярлық еңбегі дәріптеледі. Шығармада қазақ жауынгерлерінің Отанды қорғау жолындағы батылдығы, қайсарлығы мен елге деген адалдығы суреттеліп, олардың жауға қарсы көрсеткен ерліктері мадақталады. Сонымен қатар тылдағы қарапайым халықтың ауыр еңбекпен майданға қолдау көрсеткен қажырлы тіршілігі баяндалады. Колхоз еңбеккерлерінің, соның ішінде малшылардың да күндіз-түні тыным таппай, қоғамдық малды аман сақтап, шаруашылықты дамыту жолындағы адал еңбегі көрініс табады. Жырдың соңында фашизмді жеңіп, бейбіт өмірдің орнауы, еліміздегі түрлі ұлт өкілдерінің өзара татулық пен ынтымақта өмір сүруі жырланып, ел бірлігі мен бейбітшіліктің қадірі насихатталады.
Қолжазбаның атауы
Тілеуберді батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Түркістан өңірінен шыққан Тілеуберді батырдың күші жүз адамға татитын, жорыққа қасына екі-ақ жігіт ертіп шығатын даңқты ер ретінде суреттеледі. Перзент сүймей, мұң кешкен батыр Абылай ханның атағын естіп, оның ордасына бет алады. Жолда елсіз даладағы зират маңынан белгісіз бір жігітке кездесіп, онымен айқасады. Кейін оның Айдарқан байдың Арғын есімді жалғыз ұлы екенін біледі. Арғын жау шапқан кезде қарусыз күйінде қолға түсіп, тоқсан адамға тұтқындалып, кейін ен далаға байлаулы күйінде тасталған екен. Қол-аяғын босатқан соң, түзде тышқан аулап күн көріп жүрген жерінен Тілеуберді батыр оны тауып алады. Тілеуберді Арғынды еліне жеткізер алдында оған өзін алғашында танымаған кейіп танытуды тапсырады. Ауылына келгенде Арғынды жоқтап отырған елі оны көріп қуанып, той жасайды. Арғынның ата-анасы Тілеубердіге ақ батасын береді. Батасы қабыл болып, Тілеуберді үш әйелінен үш перзент сүйіп, бақытты ғұмыр кешеді.