«АЙТЫС» айдарының архиві
Қолжазбаның атауы
Садыр мен Матай арасындағы айтыс (Омарбек пен Күніш қыз)
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Садыр руынан Күніш деген қыз Матай руының жігіті Омарбекке өз елінің байлығын мақтап: «Садыр руынан Матай руы ешуақытта да артыла алмайды. Сен біреудің малын бағып жүрген машысың», — деп кемітеді. «Күнің үшін күндіз-түні зар қағасың, әуелі қыздан құнсыз сен емес пе!?» — дейді қыз. Қыздың сөзіне ыза болған Омарбек те өз руын мақтап: «Менің Матайдан тараған арғы затымның бәрі де ер болған. Садырдың қыздары бағасыз, аулына қырғыз-ноғай қонғанда не болмап еді, Мықтыбек тісін қайрап сазайыңды берген жоқ па?» — дегенде қыз Омарбектен жеңіледі.
Қолжазбаның атауы
Өтебай ақын мен Білек ақынның айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
1900 жылдың шамасында Қызылқұрт руының жерінде жұт болады. Осы туыстарына қыдырып келген әйел ақын Білек Өзбеков Сейіт мырзаның тойында атақты Өтебай ақынмен кездеседі. Білектің көзі кем екен. Оның туыстары Өтебайдың өз ағасының әйелін алып қашқанын құлақ қағыс етеді. Алғаш қағысқанда-ақ Білек осы кесірленгені жөн емес екенін бетіне басады. Өтебай: «Бұрын мені жеңдім деп мақтаныпсың», — деп бәле салады. Білек те: «Білгенің пәле мен жала екен. Әйел жүріп-жүріп ағаңның әйелін алып қашқаның не? Бозбалаға қыз ылайық. Ағаңды сатып, қалыңдыққа құмартқаның-оңбағандық», -деп жерлейді. Өтебай жеңіледі.
Қолжазбаның атауы
Орынжан мен Қазеш қыздың айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Бұтабай деген болыстың үйнде кездесіп қалған екі ақын айтысады. Жасы кіші болса да әуелгі сөзді Қазеш бастайды. Орынжан сөз кезегінде Қазештің қытығына тимей: «Бұл айтыста жеңу-жеңілу мақтан емес, артқа сөз қалдырғанымыз мақсат», -деп жұмсақ сөйлейді. Қазештің сөзі өткір, ойы ұшқыр шығып отырады да, жауапқа дайындала бастаған Орынжанды жұрт тоқтатып тастайды.
Қолжазбаның атауы
Оңғар жырау мен Топжан
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Айтыс 1895 жылы Қазалы уезінде өтеді. Онда Оңғар Топжанның ата-бабаларының жолы түгел сүзіп баяндай келіп, ата байлығы Топжанға қалғанын, ол байлықпен бес әйел алып, әрқайсысына жеке отау тігіп, бөлек қойғанын айтады. Оңғар Топжанды: «Шынжыр балақ байдың жолын ұстап отырсың», -деп халық арасында қатты қызартып, өлең тілімен жерлейді. Топжан жеңілгеннен ат беремін деп бермей, танып кетеді. Айтыстың аяғы жоқ. Ел аузынан естігенін жазған.
Қолжазбаның атауы
Оңғар жырау мен Ырысты қыздың айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
1885 жылдар шамасында Оңғар жырау Үргеніш пен Бұхара арасында көмір сатып кіре айдайды. Көш жөнекей Төбе тайпасының қызы Ырыстымен кезігеді. Оңғар: «Күн-түн қатып келе жатқан керуеншіміз, түстенетін үй керек, қойыңды сой, он адаммен үйіңе түстенемін», -деп қыздың ақыл-санасын байқамақшы болады. Қыз: «Қонақ қабылдайтын мезгіл жоқ. Жаңа қонысқа енді көшіп келдік, мал жайлауда», деп мән-жайын түсіндіреді.
Қолжазбаның атауы
Шораяқтың Омары мен Нұрмаханның айтысы
Қолжазбаның жанры
Жұмбақ айтыс
Қысқаша мазмұны
Бұл жұмбақ айтысы 1918 жылы болған. Шораяқтың Омары Нұрмаханға жылқының сәурігі мен қысырағын жұмбақ етіп айтқанда, оны: «Етпей-ақ ерді-сәурік, қызды-қысырақ, жоқ па еді сыпайы сөз одан өзге»,-деп Нұрмахан шешім айтады. Бір-бірімен қалжың айтысып отыра, оны үлкен ерегіске айналдырып жіберетін айтыстың мұндай түрінде даналық ойлар мен сөз шеберлігі байқалмайды. Бір-бірмен орынсыз кінәласып, бірінен бірі жеңілсе жер қауып қалатындай ретсіз намысқа тырысқан болады. Шораяқтың Омары мен Нұрмаханның мұндай нәтижесіз, мазмұнсыз айтысына Тұрмағамбет аралық бітім сөз айтқан. Екеуінің айтқанынан гөрі Тұрмағамбеттің оларға тоқтау айтқан сөзінде үлкен өнеге, бірлікке шақырған үлкен мағына бар. Айтыс он бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған.
Қолжазбаның атауы
Шораяқтың Омары мен қыз
Қолжазбаның жанры
Жұмбақ айтыс
Қысқаша мазмұны
1918 жылы Омар қайын жұртына барғанда балдыздары жиналып келіп, жұмбақ үйретуін сұрапты. Сонда Омар оттың басында тұрған қол жуатын қара құманды жұмбақ етіп жазып бере қояды. Бірақ балдыздары жұмбағын шеше алмайды да, тамақ даяр болып қол жууға айналғанда өзі шешіп береді.
Қолжазбаның атауы
Қадырбай мен жылқышы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Байұлының кейбір қарттары Берішті «жұртың күңнен туған» деп келеке етеді екен. Бұған Беріш тұқымы намыстанып, Қадырбай деген жас баланы Байұлынан шыққан жылқышы адамға қарсы айтысқа дайындайды. Бір тойда екеуі кездесіп, Қадырбай Байұлында қалыптасқан «Беріште ата жоқ» деген қыңыр ұғымды жоққа шығарады.