Жаскілең өз руы әлімді мадақтайды. «Бізден Есеттей батыр туған. Оның ерлігі әзірет Әлиден кем емес. Әлібек пен Досайым батыр», – деп келеді. Нұрым да Адайдан Бекет батыр шыққанын айтып мақтанады. «Сәдуақас Нәбидің жомарттығы ешкімнен кем емес. Біздің адай – берекелі де батыр ел», – деп жырлайды. Жиналған жұрт онан әрі айтыстырмай тоқтатады. Айтыс 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған.

Майлыбай кетенің бір ауылында той болады. Сол тойда Жаскілең мен Мұрат кездесіп айтысады. Тойбастарда өлең айтып, байраұ алу үшін таласады. Жаскілең: «Әр елдің аңғасы – әлім, оның ішінде ардақты – кете, жол – менікі. Байраққа тиген бір тайды мен алуға тиіспін», – дейді. Мұрат: «Әр елдің ағасы Әлім екені рас, біз де осал емеспіз. Қыс қоныс, жаз жайлаудан нашар, жерің тақыр», – деп кемсітеді. Сонымен қатар Кетенің ата-жөнін таратады. Өз руының артықшылығын, ата тегін дәріптейді. Егес өлең түріне жатады. Бір-ақ қайырым. 7-8 буынды жыр үлгісімен айтысқан.

1882 жылы Шорманның Мұсасының асына үш жүздің жеті дуанының адамдары қатысады. Сонда Доскей мен Ажар сайысқа түсіп, Доскей бірден Ажардың соқырлығын мін етіп, бетіне басады. Жауап ойынан өзінің осал емес екенін білген Доскей бастырмалатын Ажардың шешен тілін бөгемекші болады. Ажар өзінің елінеде құрметі бар ақын екенін Доскейдің есіне салады. Топ алдында мінін айтқанына қатты налиды. Ақындық жағынан Ажар Доскейден кем түспейді. Ойлары асып түсіп отырады. Бірақ еразамат намысын қорламай, жеңілгендік ишаратын білдіріп, атшапан айыбын береді.

Бала Ораз жас кезінде байға жалданып, Орынборға мал айдап жүріп, қасына ерген қырық қызы бар, күймелі арбамен серуендеп жүрген байдың қызы Жібекке (Зейнепке) кезігеді. Бала Ораз ат үстінде, қыз күймелі арба үстінде өлеңмен танысып, өлеңмен әзілдесе қағысады. Бірақ жеңісе алмайды. Бала Ораз кейіннен қыздың аулына барып айтыспақ болса да қасына ерген Шолақ деген ақсақал разылық бермейді. Сонда да Бала Ораз қыздың аулына барып, атынан түспестен айтысты бастайды. Жігіт сыртта, қыз үйде ұзақ айтысады. Қыз жеті рудың елін мақтап, он екі ата Байұлының еліне де, ерін де даттайды. Бір мезгілде ауылда болып жатқан той иесі, әрі сол тама руының атақты байы, әрі ел билеушісі Әбіт сыртта тұрған Бала Оразды үйге шақыртып алады. Бала Ораз үйге кірген соң өзінің бұл тойда жалғыз екенін, атының басынан тартатынын, өз елінің адамдарынан ешкімнің жоқтығын айтып, айтысқа әділ төртелік етуін тілеп, бірнеше өлең шумақтарын түйдек-түйдегімен тастайды да, қызбен айтыса жөнеледі. Айтыстың бір ретінде Әбіт қызды тоқтатып, Бала Ораз бен қасына ерген жолдасына апан жауып, ат байлайды. Бала Ораз айтысты тоқтатып, «Той тарқарын» айтып, абыроймен өз еліне оралады.

Бақтыбай Жетісу өлкесінен жиырма шақты адаммен құн даулап келіп, үржарлық Қыпшақбай ақынмен кездесіп, айтысқа түседі. Айтысты ру намысы, әдет-ғұрып, салт, күн көріс, батырлардың ел арасындағы беделі айтылады. Бақтыбай-үйсін, тарқты, абақ руларын, Қыпшақбай-арғын, найман, тобықты руларын мақтап айтады. айтыста сол кездегі ескі өмірдің көіріністері жырланады.

Әсет ақын 1916 жылы Кәкімжан деген татар саудагерінің үйінде жатып, Жетісу өңірінде (Талдықорған маңында) аты шыққан Сәмет төреге хат арқылы өлең жазады. Мұны Сәмет төре естіп, Кәкімжанның үйінен бұл жазған өлеңді алып, екеуі хат арқылы айтысады. Әсет қазақ руларының төре-төреге бөлініп, ғылым-білімнен, өнер-өнегеден құр қалып, төре тұқымына ғана қызмет етумен, би-болыстарға жем болып жүргендігі, қазақ кедей шаруаларының көрген әділетсіздігі жайында айтады. Ал Сәмет төре Әсет ақынды: «Әйелге еріп жүрсің» деп қорлап, кемсітпек болады. Бірақ Әсет соңғы өлеңінде оған тойтара жауап береді.

Әжінияз ақын жасы қырыққа келгенде қазақ елін аралап жүріп, Меңеш деген қызбен танысады. Айтыс үш тауға бөлінген: 1-бөлімде жолаушы келе жатқан Әжінияз ақын су жағасында жүрген Меңеш қызбен айтысады; 2-бөлімде Әжінияз бен Меңеш қыз тойда кездеседі; 3-бөлімде Әжінияз ақын Меңеш қыздың үйіне қонақ болып келгенде айтысады. Айтыс дәстүрлі қыз бен жігіт айтысына жатады. Олар бірін-бірі сынайды. Әжінияз ақын Меңеш қыздың басында бір қайғы бар екенін байқап қалады. Қыздың әдептілігіне, сұлулығына таңданады. Рұқсат етсең өз еліме, Қарақалпақ жеріне алып кетейін дейді. Бірақ та қыз Әжіниязға келісімін бермейді. Сонда да Әжінияз өзінің құмарлығын, ғашықтығын айта береді. Қыз Меңеш әдептен шықпайды. Ақырында Әжінияз ақын аға ретінде қызға бата береді. Айтыс үстінде қыз Меңеш Қарақалпақ хылқының кейбір әдет-ғұрыптарын Әжінияздан сұрастырады. Әжінияз түсінікті жауап береді. Жалпы айтыс туысқан, көршілес екі халықтың тату-тәтті қарым-қатынасын бейнелейді.