«ЭПОС - Шежіре-жыр» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Дүниежүзіндегі халықтардың тайпа, руларға бөлінуі
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Бұл 39 бөлімнен тұратын жырдың алғашқы бөлімінде кең тараған халық аңыздары мен жазба деректерді пайдалана отырып, түркі-моңғол халықтарының ру-тайпалары, олардың тұрмысы мен өмір-тіршілігі туралы айтылған. Шығарманың атауына сәйкес қалған бөлімдерінде Шыңғыс хан мен Абылай ханның өмір тарихы кең көлемде, көркем жырланған. Көшіру кезінде қолжазбаның біраз беті жоғалған, кейбір сөздер мен сөз тіркестері танылмаған. Шәді Жәңгіров Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре-и түрк» және де басқа тарихи туындылармен таныс болып, соларға сүйенген болуы керек.
Қолжазбаның атауы
Атамыз Әнес сахабадан бергі шежіре
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Шежіреде Әнес сахабадан басталып, қазақтың үш жүзіне тоқталады. Кіші жүз руларына кеңінен тоқталып, мүмкіндігінше толық деректер беруге тырысады. Кирилл әрпімен жазылған қолжазбада әріп қателері, әсіресе көбінесе кісі аттары хатқа қате түсірілгені байқалады.
Қолжазбаның атауы
Амудария құйылысындағы шежіре
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Жыршы шежіре-жырдың кіріспесінде шежіренің қазақ арасындағы маңызын, жалған дүниеден өткен бабалардың, олардың ұрпақтарының тарихын білу керектігін оқырмандардың қаперіне салып өтеді. Жыр басында Алланың досы Мұхаммедке аздап тоқталып, араб қызынан туған Мәліктің ұлы Әнес сахабаға жыршы ерекше ден қояды. Әнес Мединеге қоныс аударады. Сол жерден Ислам дінін қабылдап, Сахаба Әнес аталыпты. Мәліктен Мағазға дейінгі үш ата тақ (жалғыздан) туып, ұрпақ айтарлықтай өспей қалады. Мағаздың бәйбішесінен екі ата: Ноғай, Башқұрт (естек), екінші әйелінен – қырым татарлары, үшінші тоқалдан: Қурай, Құрбан, Ақшолпан, Шешен, Шеркеш, Дағыстан туып, олардан өрбіген ұрпақтарда алты тіл қалыптасады. Ал Ақшолпаннан – Аламан, одан: Алаш пен Наурыз. Наурыздан ұрпақ өрбімей, Алаштан: Сейілхан мен Жайылхан. Сегіз арыс түрікпен Сейілханнан тараса, Алты Алаш Жайылханнан өрбиді. Атап айтқанда, Жайылханнан: Майқы би, Мүйтен. Майқыдан: Төмен, Өзбек; Төменнен: Айырқалпақ, Келемек. Соңғысынан: екі арыс қара, сары қырғыз. Айырқалпақтан: Қазақ пен Созақ тарайды.