«АВТОРЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Папорша
Қолжазбаның жанры
Хикаялық дастан
Қысқаша мазмұны
Ертеде бір Папор деген патша өтіпті. Лақап аты – Папорша екен. Өте ақылды, дана уәзірі болыпты. Бір күні уәзір патшаға келеді. Патша тез тұрып, уәзірге қарай жүреді. Уәзір не болғанын сұрайды. Патша: «Түсімде керемет бір сұлу қызды көрдім. Соған ғашықпын», – дейді. Ол қызды табу үшін уәзір үлкен қылып суретін салдырып, қақпаның жанына іліп қояды. «Кім біледі қыздың жайын?», – деп сұрау салады. Бір күні келе жатқан жолаушы қызды таниды. Ол: «Бұл қыз – Рұм патшасының қызы», – дейді. Патша Рүм патшасына жүрмек болады. Уәзірін ертіп, қыздың сарайына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Пақыл патша мен Сақи қатын
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Ертеде бір пақыл (сараң) патша болыпты. Ол кімде-кім ғаріптерге бір тілім нан мен су беретін болса, сол адамның екі қолын кесіп, сахараға апарып тастайтыны туралы әмір етеді. Халық көшеде жүрген ғаріптерге нан беруге қорқып, қайғыра бастайды. Бір күні бір әйел ғаріптердің көрген халіне шыдай алмай екі нан береді. Мұны білген патша әйелдің екі қолын кесіп, емшектегі баласын мойнына байлап, аралға апарып тастайды. Жылаған баласын емізе алмай, қайғыға батып отырған әйел көлді көреді. Еңкейіп су ішпекші болғанда, мойнындағы баласы түсіп кетіп, суға батып кетеді. Әйел баласын құтқара алмай, зарлап тұрғанда екі кісі жетіп келіп, баланы құтқарады. Әйелдің қолын көріп бастан кешкен оқиғасын сүрайды. Әйел бәрін айтып береді. Сол кезде екі кісінің біреуі кетіп қалып, екі қолды алып келеді. Сөйтіп әйелдің қолын қалпына келтіреді. Әйел ол кісілердің өзінен нан алған ғаріптер екенін біледі. Баласын қолына алып, мекен- жайына жетіп, бақытты болады.
Қолжазбаның атауы
Мұхаммед пайғамбар
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Діни қисса, тарихи аңыз, әпсаналарға толы жыр. Діни дастандар арқылы Ислам тарихын қазаққа сіңдіру жағы басым жатыр. Мұхаммед пайғамбар жырында аштық, ашаршылық және ондай бәледен құтылудың амал-тәсілін жақсы баяндайды. Адам баласы қанша аш болса да ұрлық жасап, күн көруге болмайтындығын жеткізіп айтқан. Тәрбиелік мәні бар үлкен проблемалар да діни қиссадан кең орын алған. Ғайыптан тілек орындалып, мақсатына жету үшін, Қызыр (қазақша Қыдыр) Ілияс пайғамбар күшімен жерге шаншып қойған аса таяқ басына шипалы жеміс пісірді. Мұхаммед жас бала кезінде жетім болып өседі. Жоқ-жітікті көп көреді. Жоқшылықтың зардабын тартқан Мұхаммед тойға киіп баруға киім таба алмай, жалаңаяқ, жалаңбас баруға ұялып отырған жері нақты мысал бола алады. Мұхаммед пайғамбар Әбу Жаһілді күресте жеңіп, Қадишаға үйленеді.
Қолжазбаның атауы
Пайғамбарлар туралы дастан
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Дастан пайғамбардың дін жолында жүргізген құрайыштармен арадағы соғыс жайын баяңдайды. Пайғамбардың қасына ерген ең алғашқы сахабаларымен Меккеден Мәдинеге кетуі және құрайыштардың басшыларымен соғысқаны баяндалып отырады. Пайғамбардың Меккені алып, онда Исламды орнатуымен жөне Мұхаммед пайғамбардьщ бүл дұниеден бақилыққа көшу тарихы сөз болады.
Қолжазбаның атауы
Ошағанның бүлігі
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық дастан
Қысқаша мазмұны
Тарбағатай тауын мекен еткен Байжігіт руынан шыққан Қамбар деген төре билеп, хан атанған екен. Қамбар төренің мұрагері Шотан төре Байжігіт еліне әкімшілік етеді. Шотан төре Арғынның атақты бір төресіне қызын ұзатпақ болып, Ошағанды әйелі, балаларымен құлдыққа бермек болады. Той болар кезде Ошаған қашып, сол кезде қолбасшы болған Сегізбай деген биге келіп, болған істі баяндайды, құтқар деп көмек сұрайды. Сегізбай басында Ошағанның арызын қабылдамайды. Кейін елмен кеңесіп, Шотанды ұстап, Ошағанның семьясын құлдықтан құтқарады.
Қолжазбаның атауы
Орқа -Күлше
Қолжазбаның жанры
Ғашықтық жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда Орқа мен Күлшенің арасындағы ғашықтық жырланады. Олардың мұрат-мақсаттарына қалай жеткендері баяндалады.
Қолжазбаның атауы
ماراباي مەن ايدانا (كوكى) / Марабай мен Айдана (Көкі)
Қолжазбаның жанры
Айтыс.
Қысқаша мазмұны
Марабай ақын Айдана қыздың ақындық даңқын естіп, көруге келсе, Айдана жібек перденің ішінде өлең айтып отырады. Сол бетімен Марабай қызбен танысады да, айтысты бастап кетеді. Алдымен өзінің өрен жүйрік ақындарды жеңіп жүргенін, сөз өнерінен алдына жан салмайтындығын жырлайды. «Сіздей тобығымнан келмейтін қыздың талайын шаңыма ілестірмеймін», — десе, Айдана қыз да сөз өнерін төгіп: «Ел аралап қаңғып жүрген диуана ақынға «құдайым» айтыстырмасын», — деп, өзінің өрелі жүйріктігін аттың шабысына теңейді. «Марабай қанша өнерлі, жүйрік болсаң да ер азаматқа теңесе алмассың», — деп мысқылдайды.
Қолжазбаның атауы
مانسۇر مەن دامە قىزدىڭ ايتىسى / Мансұр мен Дәме қыздың айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс.
Қысқаша мазмұны
Қарақалпақтың Сарыбел жайлауында 1910 жылы өткен жиын-тойда Дәме мен Шиеліден келген 25-30 жастағы Мансұр айтысады. Дәменің сөз саптауы, ақындық өнері асып түседі.