«ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛДАР» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Үш жетім қыз қиссасы
Қолжазбаның жанры
Хикаялық дастан
Қысқаша мазмұны
Ертеде Бағдатта, Шаһиғанпар патша заманында ағайынды Әйім, Хайша, Сәмсая деген ағайынды қыздың кенжесі Сәмсаяның кедей-жоқшылықтан бақытқа жеткен өмірі баяндалады. Қиналып отырған Сәмсаяның бар сөзін патша мен уәзір естіп қойып, байғұс қызды патша елден қуып жібереді. Қаңғырып қыз мол қазынаға кездеседі. Сәмсая қанша бейнет көрсе де сүйген жігітіне қосылып, бақытты өмір сүреді. Патшадан кегін алады.
Қолжазбаның атауы
Үш жігіттің хикаясы
Қолжазбаның жанры
Хикаялық дастан
Қысқаша мазмұны
Бұл дастанда үш жігіттің бастан кешкен оқиғалары баяндалады. Бірінші жігіт Бағдат шаһары патшасының қызын суреттен көріп ғашық болады. Көп қиындықты жеңіп қызды табады. Екінші жігіт Шам қаласына “сауда жасауға бара” жатып, қарақшыларға ұсталып, әрең дегенде құтылады. Бір елді мекенге жетіп, бір жанұяны паналайды. Үшінші жігіт өзінің ақын екендігін айтады. Тартқан күйін тек көгершін ғана тыңдайды екен. Бір күні көгершіндер оны аспанға алып кетеді. Жігітті ханның сұлу қызы қарсы алады. Қыздың шартын орындай алмағанына қайғырады.
Қолжазбаның атауы
Үміт қыздың өлімі
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Елу бес жастағы Райымбек деген саудагер он екі жасар Үміт деген сұлу қызға ғашық болып, құда түседі. Қыздың әкесі Бектұрған алғашында қарсы болғанымен, Райымбектің әкелген мал-мүлкіне қызығып, қызын шалға береді. Үміт балалы болады, бірақ Райымбектен көп қорлық көреді. Бір күні сол елдің Боранбай деген кісісі Райымбекті өлтіреді. Жұрт оның өлімін Үміттен көреді. Боранбай шындықты айтады. Оған сенбеген Үміттің қайын ағасы Бейбітбай Үмітті өлтіреді.
Қолжазбаның атауы
Түкібай-Шолпан / توكىباي ـ شولپان
Қолжазбаның жанры
Тарихи аңыз
Қысқаша мазмұны
Мұқып деген бидің Шолпан деген сұлу, әрі ақылды қызы болады. Шолпан мен сүйген жігіті Түкібай үйленгелі жүргенінде, қалмақ елінің Доржы атты батыры Шолпанды аламын деп, қазақ елін басып алады. Шолпан ел-жұртын тұтқыннан босату үшін Доржыға еріп, қалмақ еліне кетеді. Артынан Түкібай көп жігітті ертіп, қуып барады. Шолпан көп қиыншылықпен, Доржының күтушісі Құртқаның көмегімен Түкібаймен кездеседі. Сөйтіп, сүйген жігітіне қосылады.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Қаракесек
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда орта жүз Арғыннан тараған Болатқожаның қалай Қаракесек атанғаны туралы айтылады. Мейрамсопы алыстан әйел алады. Жас келінмен бірге емшектегі баласы бар жеңгесі мен жас қыз еріп келеді. Жаугершілік заман басталып, әйелдер өз елдеріне қайта алмай қалады. Мейрамсопы келіншегімен ақылдасып, жеңгесін тоқалдыққа алады. Бәйбішесінен төрт ұл: Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, ал емшекте келген баланың есімі Қамбар, оның анасынан кейінгі туған Шұбыртпалы. Мейрамсопының екі әйелі елден еріп келген жас қыз Қарқабаттың өміріне алаңдайды. Бірде көлден қайтқан келіншектер Қарқабаттың дәрет сындырған жерін көріп, таң қалады. Оның дәрет сындырған жері бір қарыс жер ойылып қалған екен. Қарқабаттың тегін адам емес екенін әйелдер түсініп, оны Мейрамсопыға тоқалдыққа алу туралы ұсыныс жасайды. Мейрамсопы қабыл алып, Қарқабатты үшінші әйелдікке алады. Одан Болатқожа дүниеге келеді. Болатқожа өр мінезді, қайсар жігіт болып өседі. Бәйбішеден туған төрт бала екі тоқалдан туған Қамбар, Шұбыртпалы, Болатқожаға күш көрсетеді. Мейрамсопы дүниеден озған соң, балалары арасында араздық өрши түседі. Аналарының араша түскеніне де болмайды. Енші бөліскенде де тоқалдан туған үшеуіне дұрыс бөлінбейді. Бұған ашуланған Болатқожа қасына Қамбар мен Шұбыртпалыны алып, бір түнде бар жылқыны айдап, Бетпақдалаға жөнеледі. Үшеуі жылқыны бір қораға қамап, демалып жатқанда ағалары Қуандық бастаған қуғыншылар келеді. Қора шыммен қаланған екен. Болатқожа қару болмаған соң, қуғыншыларды қара шыммен ұрып, жеңген екен. Содан бастап «Қаракесек» атаныпты. Қарқабат анасы баласына бата беріпті. Қаз дауысты Қазыбек бидің жетінші атасы осы – Қаракесек.
Қолжазбаның атауы
Қазақ шежіресінен өлеңмен жазылған қысқаша мазмұндама
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Жыршы қазақ шежіресінде қысқаша ғана мазмұндап, қазақтың түріктен тарағандығын, «Әнес сахабаның ұрпағымыз» деген пікірге қарсы тұжырымдар келтіріп, оның себебін өзінше дәлелдейді. 1876 жылы Орта жүзден Құнанбай, Кіші жүзден Мырқы, Жаппас қазіреттер қажыға барған сапарларында жаздырып әкелген шежіренің қазақты арабтан тарады деген пікірге итермелегенін, арғы тегіміз – түрік, дініміз – ислам деген қорытындыға келеді. Түріктен Алашты, Алаш ханнан үш жүзді таратады. Сонымен қатар Әбілқайыр, Абылай хан тұсында қазақ халқының Ресейге бодан болғандығы туралы тарихи деректерге де тоқталып өтеді.