«ЭПОС - Діни дастан» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Прансуз қиссасы
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Пайғамбарымыз Мұхаммед заманында Пранцузда инабатты хан болады. Оның бір баласы болады. Ол он алтыға келгенде бір патшаның қызын алып береді. Бір күні қыз күйеуінің өліп жатқанын көреді. Ашуға мінген хан үш күнде қанішерді табуды бұйырады.
Қолжазбаның атауы
Пақыл патша мен Сақи қатын
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Ертеде бір пақыл (сараң) патша болыпты. Ол кімде-кім ғаріптерге бір тілім нан мен су беретін болса, сол адамның екі қолын кесіп, сахараға апарып тастайтыны туралы әмір етеді. Халық көшеде жүрген ғаріптерге нан беруге қорқып, қайғыра бастайды. Бір күні бір әйел ғаріптердің көрген халіне шыдай алмай екі нан береді. Мұны білген патша әйелдің екі қолын кесіп, емшектегі баласын мойнына байлап, аралға апарып тастайды. Жылаған баласын емізе алмай, қайғыға батып отырған әйел көлді көреді. Еңкейіп су ішпекші болғанда, мойнындағы баласы түсіп кетіп, суға батып кетеді. Әйел баласын құтқара алмай, зарлап тұрғанда екі кісі жетіп келіп, баланы құтқарады. Әйелдің қолын көріп бастан кешкен оқиғасын сүрайды. Әйел бәрін айтып береді. Сол кезде екі кісінің біреуі кетіп қалып, екі қолды алып келеді. Сөйтіп әйелдің қолын қалпына келтіреді. Әйел ол кісілердің өзінен нан алған ғаріптер екенін біледі. Баласын қолына алып, мекен- жайына жетіп, бақытты болады.
Қолжазбаның атауы
Мұхаммед пайғамбар
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Діни қисса, тарихи аңыз, әпсаналарға толы жыр. Діни дастандар арқылы Ислам тарихын қазаққа сіңдіру жағы басым жатыр. Мұхаммед пайғамбар жырында аштық, ашаршылық және ондай бәледен құтылудың амал-тәсілін жақсы баяндайды. Адам баласы қанша аш болса да ұрлық жасап, күн көруге болмайтындығын жеткізіп айтқан. Тәрбиелік мәні бар үлкен проблемалар да діни қиссадан кең орын алған. Ғайыптан тілек орындалып, мақсатына жету үшін, Қызыр (қазақша Қыдыр) Ілияс пайғамбар күшімен жерге шаншып қойған аса таяқ басына шипалы жеміс пісірді. Мұхаммед жас бала кезінде жетім болып өседі. Жоқ-жітікті көп көреді. Жоқшылықтың зардабын тартқан Мұхаммед тойға киіп баруға киім таба алмай, жалаңаяқ, жалаңбас баруға ұялып отырған жері нақты мысал бола алады. Мұхаммед пайғамбар Әбу Жаһілді күресте жеңіп, Қадишаға үйленеді.
Қолжазбаның атауы
Пайғамбарлар туралы дастан
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Дастан пайғамбардың дін жолында жүргізген құрайыштармен арадағы соғыс жайын баяңдайды. Пайғамбардың қасына ерген ең алғашқы сахабаларымен Меккеден Мәдинеге кетуі және құрайыштардың басшыларымен соғысқаны баяндалып отырады. Пайғамбардың Меккені алып, онда Исламды орнатуымен жөне Мұхаммед пайғамбардьщ бүл дұниеден бақилыққа көшу тарихы сөз болады.
Қолжазбаның атауы
Пайғамбардығ Миғражға қонақ болғаны
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Пайғамбардың өмірі мен өмір сүрген ортасы, ізіне ерген халифалар мен құрайыштан шыққан дұшпандармен соғыс жағдайлары сөз болады. Пайғамбардың Миғражға барған сапары мен астындағы Дүлдүлі суреттеледі. Дастан басталғанда Пайғамбардың дүниеге келуі, өмірі, тарихи уақиғалары суретгеледі. Әзіреті Әлидің ерліктері баяндалады. Дастан Әлидің қайтыс болуымен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Нұршұра
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Пайғамбар 60 жасқа келгенде: Әбубәкір, Ғұмар, Ғұсман, Ғали, Арыстан Құсайын мен Хасенді және барша халықты жинап, өзі өлген соң таққа Әбубәкір, содан соң Ғұмар отырсын деп өсиет айтады. Әбубәкір әділдікпен 40 күн патша болады. Ол дүниеден өткен соң, таққа Ғұмар отырады. Нұршұраның балалары мұсылман дінін қабылдағысы келмейді. Нарбозды қарындастарының көзінше өлтіреді. Екі қызды дарга асуға бұйырады. Қыздарды дарға асуга өкеле жатқанда, алдарынан Ғазірет Ғали кез болады. Ғазірет Ғали қыздарды алып, оларды ақылмен дінге кіруге көндіреді. Ғұсман Нажмыш пен Мұхаммедтің некесін қиып, еқеуін қосады. Шаһарбан көп жігіттердің ішінен Ғалидың ұлы Кұсайынға ғашық болып, екеуі қосылады.
Қолжазбаның атауы
Мұхаммед Қанапия
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Жыр Ислам дінін таратушылардың тарихи ерлігін тілге тиек етеді. Қанапия — Әли халифтың ұлы. Ол Табут деген патшамен соғысады.
Қолжазбаның атауы
Мұхаммед Қанапия
Қолжазбаның жанры
Діни дастан
Қысқаша мазмұны
Ер Ғали Қысырау деген патшаның жалғыз қызына үйленеді. Оған Қанипа деп ат қойып, мұсылман дініне кіргізеді. Қанипа ер бала туады. Оған Мұхаммед Қанапия деген ат қояды. Ол жастайынан ерекше қабілетті, дарынды әрі батыр болып өседі. Тоғыз жасында киік қуып жүріп, кәпірдің көп әскерімен кездесіп қалып, соғысады. Бәрін жеңіп, батырының басын кесіп алыи келеді. Жұрт та, әкесі де бұған таң қалады. Он жасқа келгенде, әкесі Ғали жауға аттанады. Мұхаммед Қанапия бірге барғысы келіп, қанша өтінсе де әкесі алмай кетеді. Жалғыз өзі тағы аңға шығып, киік қуады. Киік кейпіне еніп, алдап жүргені шайтан болып шығады. Төрт мың кәпірмен жалғыз өзі шайқасып, жараланса да жеңіп шығады. Кәпірдің Әмина атгы қызымен танысып, алып қашады.