Мейір батыр – XVIII ғасырдың соңында Қалба тауында өмір сүрген найман руынан шыққан атақты батыр. Қытай батыры Қарабас қазақ ауылдарын шауып, елдің малын айдап, халыққа зорлық көрсеткен соң, Мейір батыр одан кек алуға серт береді. Қасына Бақтыбай, Ақдәулет және Құлжым батырларды ертіп, Қарабасты іздеп Қытай жеріне аттанады. Жолда батырлар бірнеше ауыр сынақты бастан кешіреді. Мейір батыр айсыз түнде қарсы шапқан аюды найзамен өлтіреді. Құлжым батырдың ескертуіне қарамастан аюдың етін жейді. Кейін бөкенді қуып келе жатқанда аты сүрініп, тұлпары мерт болады. Мұны Құлжым батыр аю етін жеудің кесірі деп жориды. Ұзақ жолда олар бір бейітке паналап, қабір ішінен ыңырсыған дауысты естиді. Жолдастары қорқып қашқанымен, Мейір батыр қабірді ашып, көрге тірідей көмілген жас жігітті құтқарады. Жігіт әлденген соң, өзінің Тоқта тауының маңындағы Байжігіт руынан екенін айтып береді. Мейір батыр Құлжымды оның еліне сүйінші сұрауға жібереді. Жалғыз ұлынан айырылды деп аза тұтып отырған Қалдан бай баласымен қауышып, жетісі үлкен тойға айналады. Осы тойдың хабарын естіген Қарабас батыр Мейір батырды іздеп келеді. Алайда ел адамдары тойдың шырқын бұзбауды өтініп, екі батырдың кездесуін кейінге қалдырады.

Екі бөлімнен тұратын жырда «Ақтабан шұбырынды» мен жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі ел қорғаған Мырқы батырдың өмірі суреттеледі. Алғашында ол айлалы Қорлыға қыздың опасыздығынан ауыр күйзеліске түседі. Кейін Айғаныммен кездесіп, бақытты өмір сүреді. Алайда жоңғар шапқыншылығы олардың тыныштығын бұзып, елін ойранға салады. Айғаным ұлы Қорамжанмен босып, талай қиындық көріп, күң болып, еріксіз тұрмысқа шығады. Уақыт өте туған жері Сарыарқаға оралып, Қорамжан мен Балбике атты балаларын ел қатарына қосады. Жырда Мырқы батырдың ерлігімен қатар, Айғанымның төзімділігі мен қайсарлығы арқылы халықтың басына түскен ауыр кезең, елдің қайта еңсе көтеруі бейнеленеді. Абылай хан мен Жәнібек батыр сияқты тарихи тұлғалардың қатысуы шығарманың тарихи негізін айқындай түседі.

Түрікпендер Маңғыстау өңіріндегі Ыстаубай мен Сары елін шауып, ауылдағыларды тұтқынға алып кетеді. Жасырынып аман қалған бір бала жау кеткен соң Қармыс батырға хабар жеткізуге аттанады. Қармыс батыр дереу жаудың соңынан қуады, жалғыз өзі үш мың жәуміттің бірнеше батырын жер жастандырады. Алайда үшінші шабуыл кезінде аты сүрініп, өзі ауыр жараланады. Осы кезде Ер Төлеп бастаған жасақ көмекке келеді. Қармыс серіктерін Төлепке аманаттап тапсырады. Ер Төлеп шайқаста жәуміттің батыры Қара Бақыны өлтіреді. Ол өлген соң түрікпендер қашып, Ер Төлеп әскерімен соңдарынан қуып, қырып салады. Жаралы Қармыс жолдастарымен қош айтысып, демі үзіледі.

Түрікмендер қазақ ауылына шабуыл жасап, мал-мүлкін айдап, елдің қыз-келіншектерін тұтқынға алып кетеді. Тұтқындардың ішінде он екі жасар қыз Қармыс батырды жоқтап зарлайды. Бұл хабарды жеткізуге бір бала Қармысқа келеді. Ауыр науқастан енді тұрғанына қарамастан, жетпіс бес жастағы Қармыс батыр аз ғана серігімен жаудың соңына түседі. Жолда Жаппас руынан көмек сұрап, бірнеше жігітті ертіп алады. Алайда олар шайқасудан тайсақтағанда, Қармыс жалғыз өзі жауға қарсы шығып, ерлікпен соғысады. Жаудың қоршауында қалып, ауыр жараланады. Келесі күні Төлеп бастаған жасақ келіп, Қармыстың соңғы аманатын естиді. Олар жауды қуып жетіп, жеңіске жетеді, тұтқындарды және айдап әкеткен малды қайтарып алады. Кейін Қармысқа оралып келгенде, батыр соңғы тілегін айтып, дүниеден өтеді. Жырда Қармыстың елін қорғаудағы жанқиярлығы, ерлігі мен отансүйгіштігі дәріптеледі.