Ер Қармыс

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Ер Қармыс

3. Авторы (Айтушы)

Қалнияз Шопықұлы (1816-1902) – ақын, жырау, жыршы, Маңғыстау өңірінің сөз өнері дәстүрінің ірі өкілі. Ол 1816 жылы қазіргі Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы аумағында дүниеге келген. Жастайынан ақындық, жыршылық өнерімен танылған. Қ.Шопықұлының “Ер Қармыс”, “Балаунияз”, “Қожалық батырға айтқаны”, “Табын Дәуіт батырға айтқаны”, “Есен-Сүгірге айтқаны” т.б. терме, толғау, арнау өлеңдері бар. Ол Маңғыстау қазақтарының Ресей империясының отарлық саясатына қарсы 1870 жылғы Иса Тіленбайұлы мен Досан Тәжіұлы бастаған Адай көтерілісіне қатысқан. Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін патша өкіметінің қуғынынан құтылу үшін көптеген адайлармен бірге қазіргі Түрікменстан мен Тәжікстан аумағына қоныс аударып, Ғисар тауларын мекендеп, сол жақта өмірінің соңына дейін ғұмыр кешкен.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Құлпейісов Еркін – фольклор жинаушы, өлкетанушы, ұстаз. Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Торғай ауылының тұрғыны. Ел арасынан ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорына тапсырған.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Белгісіз

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

1125, 156-дәптер

8. Бет, жол саны, өлшемі

23; 23; 21х17; 18х8

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Оқушы дәптеріне көк сиямен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Тарихи жыр

12. Қысқаша мазмұны

Түрікмендер қазақ ауылына шабуыл жасап, мал-мүлкін айдап, елдің қыз-келіншектерін тұтқынға алып кетеді. Тұтқындардың ішінде он екі жасар қыз Қармыс батырды жоқтап зарлайды. Бұл хабарды жеткізуге бір бала Қармысқа келеді. Ауыр науқастан енді тұрғанына қарамастан, жетпіс бес жастағы Қармыс батыр аз ғана серігімен жаудың соңына түседі. Жолда Жаппас руынан көмек сұрап, бірнеше жігітті ертіп алады. Алайда олар шайқасудан тайсақтағанда, Қармыс жалғыз өзі жауға қарсы шығып, ерлікпен соғысады. Жаудың қоршауында қалып, ауыр жараланады. Келесі күні Төлеп бастаған жасақ келіп, Қармыстың соңғы аманатын естиді. Олар жауды қуып жетіп, жеңіске жетеді, тұтқындарды және айдап әкеткен малды қайтарып алады. Кейін Қармысқа оралып келгенде, батыр соңғы тілегін айтып, дүниеден өтеді. Жырда Қармыстың елін қорғаудағы жанқиярлығы, ерлігі мен отансүйгіштігі дәріптеледі.

13. Басы:

Бұрынғы өткен заманда, Сегіз арыс Сейілхан…

14. Соңы:

Не айтайын, жігіттер, Қош, аман-сау болыңыз.

15. Қосымша мәлімет

Облыстық “Маңғыстау” газетінің 1991 жылғы 26 шілдедегі нөмірінде (Дайындаған – Қ.Қазтуғанов) жарияланған.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш