«АВТОРЛЫҚ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІ» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Әбіл мен Нұрымның айтысы
Қолжазбаның жанры
Айтыс
Қысқаша мазмұны
Ақын Әбіл көне араб альфавитінің «б,м,к» әріптерін жұмбақтап айтып, шешуін сұрайды. Нұрым былай деп шешеді: Алхамның «би» мен келер бісмілласы «М» мен «қап» кәусар шарап суы. Айтыс он бір буынды қара өлең ұйқасына құрылған.
Қолжазбаның атауы
Көрісу
Қолжазбаның жанры
Ғұрыптық фольклор
Қысқаша мазмұны
Мәтінде ағайын-туыспен, ел-жұртпен көрісіп қоштасып, амандық-саулық тілескен көңіл назы айтылады. 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған.
Қолжазбаның атауы
Естірту
Қолжазбаның жанры
Ғұрыптық фольклор
Қысқаша мазмұны
Өлеңде өмірден өткен кісінің қаралы хабарын жеткізу мақсатында астарлап айтылған ой түйінделеді.
Қолжазбаның атауы
Жоқтау
Қолжазбаның жанры
Ғұрыптық фольклор
Қысқаша мазмұны
Өмірден озған кісінің артынан жақсы сөздерін айтып, о дүниеде рахат көруін тілеген өлең шумақтары.
Қолжазбаның атауы
Немковтың жауыздығы
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Николай Немков деген бақылаушы болады. Оның қолында үнемі қорғасыннан өзек салып, өгіздің жонтерісінен өргізген білеуіт қамшысы жүреді екен. Забойға түсті-ақ сол «құралын» қолданады. Барлық жұмысшылардың соңынан үздіксіз бақылау жүргізіледі. «Бас есепші Запевал деген есепшілікпен қоса тыңшылық жұмысты да жүргізеді. Ол кімнің не істеп жатқанын бақылап, не айтып жатқанын тыңдап тыным таппай жүгіретін де жүретін, егерде біреу-міреудің бастықтарға қарсы ұнамсыз сөздер айтып жатқаны құлағына шалынса-ақ қожайындарға жеткізеді… Ол адамға жазалаушы күттірмей-ақ жетіп келетін».
Қолжазбаның атауы
Нағашымның әңгімесінен
Қолжазбаның жанры
әңгіме
Қысқаша мазмұны
Айтушы нағашысының Шаншар елінің аулына түстенген кездегі бір әңгімесін баяндайды. Әңгімеде үш салтты адам қыс кезінде Ақайдың Қасенінің аулынан қайтып келе жатып, төрт үйден ғана тұратын Шаншардың аз ғана аулына кез болып, жылынып, дәм татып аттанбақшы болып, түсе қалады. Сонда сол үйдің жас қызы мен жеңгесінің қонақтарды киген киміне, іс-әрекетіне қарап сөзбен қағытып, ұялтқандары сөз болады.
Қолжазбаның атауы
Молда баққанша, өгіз бақ
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Қара Жүсіптің дәулетті, өз алдына мешіт ұстаған бір туысқаны қайтыс болып, тоғыз молданы қырқына дейін Құран бағыштауға алып қалыпты. Және молдаларды күту қамы Қара Жүсіпке жүктеліпті. Бір жеті әрең шыдаған Қара Жүсіп сегізінші күні шыдамай үйден шығып кетіпті. Жолда кездескен бір кісі мұның жайын сұрағанда: «Қарны қабақтай тоғыз молда баққанша, тоқсан өгіз баққан әлде қайда артық екен» деп жүре беріпті.
Қолжазбаның атауы
Мәртебең дүниең болса асады екен…
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
1916 жылы жаз айында «қазақтан солдат алады» деген хабар келді. Кешікпей-ақ хабар шындыққа айналды. Жастарды болыс-билер тізімдей бастады. Тізімге іліккендер жұмысты тастап, Қарағандыдан қашып кетіп жатты. Спасс заводының сыртқы жонына халық қаптап кетті. Ауыл адамдары мен жұмысшылар. Көтерілісті басқарушылардың бірі – Бекбосын Сыйқымбаевтың Бөлеген деген інісі еді.