«ФОЛЬКЛОР» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қысқаша мазмұны
Жыршы Орта жүз бен Кіші жүз туралы қысқаша ғана мағлұмат беріп, Ұлы жүзді толық қамтыған, оның атақты батырлары мен билері туралы жырлаған.
Қысқаша мазмұны
Бұл жыр-шежіренің басты ерекшелігі – мұнда исламға, жалпы арабтарға қатысты көп сөз қозғалмайды. Тек қазақ ұлты мен руларының ата-тегін, құрылымын ажыратып, үш жүзден бастап бүгінгі рулардың бөлінісіне дейін жырлаған. Шежірені жырлаушы Әлімбай Әлиасқаров жырды жазу үшін жыршы бұдан бір ғасыр бұрын Бұхарада басылған кітаптарды және өзінің жерлесі Қалжан деген ақынның шежірелік қолжазбаларын пайдаланған.
Қысқаша мазмұны
Ертеде Қасым деген өте бай адам болыпты. Жастайынан баққаны ит болып, өмірі әйел алмай , сол итті асырайды. Иттің атын «Алып кел» деп қояды. Итін жақсы көріп, өзі ішіп отырған асын тең бөліп береді екен. Бір күні иті өліп қалып, көп жасын төгеді. Итті жуып, ақ матаға орап, мешітке келеді. «Дүниеден бір жолдасым сапар етті» деп, молдаларға көп ақша беріп, жаназасын шығартады. Итті мазарға қойып жатқанда, иттің құйрығы матадан тесіп, сыртқа шығып кетеді. Мұны көріп шошынған молдалар «Бұл не пәле?І» деп, шариғат қазысына тапсырады. Қазы Қасымды дарға асуға бұйрық береді. Қасым иттің жақсы қасиеттерін айтып, қазыны да сатып алады. Қазы итке жаназа шығарады.
Қысқаша мазмұны
Шежіреде Найман руынан тарайтын Көкжарлы және Бура руларының аталу тарихы сөз болады. Бұлардың екі есімді болуы олардың батыр ағалары Саржомарт шешімімен болған екен. Бақана (Көкжарлы) мен Бақанастың (Бура) күндестіктің салдарынан өзбектерге сатылып кетеді. Саржомарттың көмегімен еліне оралып, ұрпақтары өсіп-өнеді. Олардың басын біріктіріп ру атын әйгілеу мақсатымен туыстарын басшы сайлап, есімдеріне тайпа атын бергендігі туралы айтылады.
Қысқаша мазмұны
Жырда орта жүз рулары туралы кеңінен тоқталады. Қожамбет өз атасы Ордабайдан бастап жеті атасын түгендеп, сосын орта жүздің қайдан таралғанына ауысады. Соңында үш жүздің атасы Әнес сахабадан тараған деген тұжырымды айтады. Шежіре өте қысқа жырланған.
Қысқаша мазмұны
Баяғыда Темірхан хан алғаш Нұрадын ханның қызы Сәулеге үйленгенімен, ұзақ уақыт перзент сүйе алмайды. Кейін түрікпен ханы Қараманның қызы Қарашашты әйелдікке алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай атты екі ұл дүниеге келеді. Темірхан олардың құрметіне арнайы сарай салдырып, уақытын көбіне сол отбасымен өткізеді. Бұған ренжіген Сәуле өз тегінің де хан әулетінен екенін айтып налиды. Қырық тоғыз жасында Сәуле егіз ұл мен қыз дүниеге әкеледі. Ұлына Төрехан, қызына Ханбибі деген ат қойылады. Біраз уақыттан кейін Темірхан қайтыс болып, ел ішінде хан сайлау мәселесі көтеріледі. Бұл кезде Егізбай мен Сегізбай ел басқару ісінде тәжірибе жинап, ерлігімен танылған азаматтар болса, Төрехан жастығына байланысты мемлекеттік істерге араласпаған еді. Хандыққа үміткерлер талқыланған кезде жастар Сегізбайды қолдайды. Алайда ақсақалдар Төреханның анасы Нұрадын ханның қызы болғанын, ал Егізбай мен Сегізбайдың нағашы жұрты қалмақ екенін алға тартып, хандыққа Төреханды лайық деп таниды. Халық тілегімен Төрехан хан көтеріліп, алтын таққа отырады.
Қысқаша мазмұны
Үрім патшасы Қарқабат перзент көрмей дүние салады. Орнына патша болған уәзірі Зұлмат Қарқабаттың екі қабат әйелін өлтіреді. Ішінде тірі қалған бала (Шеризат) ержетіп, Зұлматты шауып алады. Шеризат Зұлматтың қызы Құндызшаға үйленіп, мұратына жетеді.
Қысқаша мазмұны
Бір байдың Зиба есімді сұлу қызы мен Төбет атты бозбаланың арасында сүйіспеншілік сезімі тұтанады. Алайда бұл жағдайды көре алмаған ауыл жігіттері Төбетке дұшпандық жасап, оны қудалай бастайды. Соның салдарынан әкесі Төбетті қауіптен сақтандыру үшін басқа жаққа аттандырады. Жолға шығарда Зиба Төбетке амандық тілеп, жол азығын дайындап береді және қауіп төнсе, астындағы аты белгі беретінін ескертеді. Бірнеше күн жүрген Төбет қалың тоғайға келгенде, тұлпары кісінеп, жаудың жақын екенін сездіреді. Тоғайда жасырынған қарсыласы оған тұтқиылдан шабуыл жасайды. Екеуі жекпе-жекке шығып, шайқас соңында Төбет жауын жеңіп, аман қалады.