Бала Ораз жас кезінде байға жалданып, Орынборға мал айдап жүріп, қасына ерген қырық қызы бар, күймелі арбамен серуендеп жүрген байдың қызы Жібекке (Зейнепке) кезігеді. Бала Ораз ат үстінде, қыз күймелі арба үстінде өлеңмен танысып, өлеңмен әзілдесе қағысады. Бірақ жеңісе алмайды. Бала Ораз кейіннен қыздың аулына барып айтыспақ болса да қасына ерген Шолақ деген ақсақал разылық бермейді. Сонда да Бала Ораз қыздың аулына барып, атынан түспестен айтысты бастайды. Жігіт сыртта, қыз үйде ұзақ айтысады. Қыз жеті рудың елін мақтап, он екі ата Байұлының еліне де, ерін де даттайды. Бір мезгілде ауылда болып жатқан той иесі, әрі сол тама руының атақты байы, әрі ел билеушісі Әбіт сыртта тұрған Бала Оразды үйге шақыртып алады. Бала Ораз үйге кірген соң өзінің бұл тойда жалғыз екенін, атының басынан тартатынын, өз елінің адамдарынан ешкімнің жоқтығын айтып, айтысқа әділ төртелік етуін тілеп, бірнеше өлең шумақтарын түйдек-түйдегімен тастайды да, қызбен айтыса жөнеледі. Айтыстың бір ретінде Әбіт қызды тоқтатып, Бала Ораз бен қасына ерген жолдасына апан жауып, ат байлайды. Бала Ораз айтысты тоқтатып, «Той тарқарын» айтып, абыроймен өз еліне оралады.

Бақтыбай Жетісу өлкесінен жиырма шақты адаммен құн даулап келіп, үржарлық Қыпшақбай ақынмен кездесіп, айтысқа түседі. Айтысты ру намысы, әдет-ғұрып, салт, күн көріс, батырлардың ел арасындағы беделі айтылады. Бақтыбай-үйсін, тарқты, абақ руларын, Қыпшақбай-арғын, найман, тобықты руларын мақтап айтады. айтыста сол кездегі ескі өмірдің көіріністері жырланады.

Әсет ақын 1916 жылы Кәкімжан деген татар саудагерінің үйінде жатып, Жетісу өңірінде (Талдықорған маңында) аты шыққан Сәмет төреге хат арқылы өлең жазады. Мұны Сәмет төре естіп, Кәкімжанның үйінен бұл жазған өлеңді алып, екеуі хат арқылы айтысады. Әсет қазақ руларының төре-төреге бөлініп, ғылым-білімнен, өнер-өнегеден құр қалып, төре тұқымына ғана қызмет етумен, би-болыстарға жем болып жүргендігі, қазақ кедей шаруаларының көрген әділетсіздігі жайында айтады. Ал Сәмет төре Әсет ақынды: «Әйелге еріп жүрсің» деп қорлап, кемсітпек болады. Бірақ Әсет соңғы өлеңінде оған тойтара жауап береді.

Әжінияз ақын жасы қырыққа келгенде қазақ елін аралап жүріп, Меңеш деген қызбен танысады. Айтыс үш тауға бөлінген: 1-бөлімде жолаушы келе жатқан Әжінияз ақын су жағасында жүрген Меңеш қызбен айтысады; 2-бөлімде Әжінияз бен Меңеш қыз тойда кездеседі; 3-бөлімде Әжінияз ақын Меңеш қыздың үйіне қонақ болып келгенде айтысады. Айтыс дәстүрлі қыз бен жігіт айтысына жатады. Олар бірін-бірі сынайды. Әжінияз ақын Меңеш қыздың басында бір қайғы бар екенін байқап қалады. Қыздың әдептілігіне, сұлулығына таңданады. Рұқсат етсең өз еліме, Қарақалпақ жеріне алып кетейін дейді. Бірақ та қыз Әжіниязға келісімін бермейді. Сонда да Әжінияз өзінің құмарлығын, ғашықтығын айта береді. Қыз Меңеш әдептен шықпайды. Ақырында Әжінияз ақын аға ретінде қызға бата береді. Айтыс үстінде қыз Меңеш Қарақалпақ хылқының кейбір әдет-ғұрыптарын Әжінияздан сұрастырады. Әжінияз түсінікті жауап береді. Жалпы айтыс туысқан, көршілес екі халықтың тату-тәтті қарым-қатынасын бейнелейді.

Ақын Әбіл көне араб альфавитінің «б,м,к» әріптерін жұмбақтап айтып, шешуін сұрайды. Нұрым былай деп шешеді: Алхамның «би» мен келер бісмілласы «М» мен «қап» кәусар шарап суы. Айтыс он бір буынды қара өлең ұйқасына құрылған.

Николай Немков деген бақылаушы болады. Оның қолында үнемі қорғасыннан өзек салып, өгіздің жонтерісінен өргізген білеуіт қамшысы жүреді екен. Забойға түсті-ақ сол «құралын» қолданады. Барлық жұмысшылардың соңынан үздіксіз бақылау жүргізіледі. «Бас есепші Запевал деген есепшілікпен қоса тыңшылық жұмысты да жүргізеді. Ол кімнің не істеп жатқанын бақылап, не айтып жатқанын тыңдап тыным таппай жүгіретін де жүретін, егерде біреу-міреудің бастықтарға қарсы ұнамсыз сөздер айтып жатқаны құлағына шалынса-ақ қожайындарға жеткізеді… Ол адамға жазалаушы күттірмей-ақ жетіп келетін».