«ЭПОС - Батырлар жыры» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Қамбар батыр
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Кіріспе сөзден басталған жыр Назым мен Қамбардың кездесуі, Назымның Қамбарға ғашықтығын айтуы, Қамбардың қызбен кездесуге уақытының жоқтығын айтып, тоқтамай кетуімен аяқталады.
Қолжазбаның атауы
Назым қыздың әңгімесі
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Баяғыда бір ханның Назым деген қызы күйеу таңдамақ болып, бүкіл халқын жинапты. Жинаған адамдардан ешкімді ұнатпапты. Сол кезде тоқсан үйлі тобыр мен сексен үйлі селдірді асырайтын Қамбар деген кедей жігітті аң аулап жүрген кезінде Назым қыз көріп, ғашық болады. Бұл жігітті ағалары кедейсініп, тойға шақырмаған екен. Басқа елдің ханы Назымға ғашық болып, Назымды берсін, бермесе, елін шабамын деген соң Назымның ағалары Қамбарға елші жіберіп «Елді жаудан қорғасын, Назымды өзі алсын» дейді. Ел намысына шыдамаған Қамбар шет жаудан елді қорғап, Назым қызды алады.
Қолжазбаның атауы
Раушанбектің ұсталғаны / راﻮﺸانبيكدﺌڭ وستالعانى
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Мейрамбасы әскерімен Үргенішке жорық жасап, қаланы басып алады. Үргеніш билеушісі Толыбайдың ажар-көркімен танылған жалғыз ұлы Раушанбек тұтқынға түсіп, Шахдат ханның алдына жеткізіледі. Шахдат хан көрген қорқынышты түсін мыстан кемпір Раушанбек әулетінен шығатын ұрпақтың хандықты құлатуының белгісі деп жориды. Осыдан кейін хан Раушанбекті өлтіруге бұйырады. Алайда бір сарбаздың кеңесімен оны өлтірмей, базарда құлдыққа сатады. Раушанбекті бөтен елде тұрып жатқан дәулетті түрікмен Кәжденбек сатып алып, өз ұлындай тәрбиелейді. Кейін Раушанбек Кәжденбекпен бірге туған еліне оралады. Осы кезде Ақалай жүкті болып, қырық шілтен болашақ сәбидің көрде дүниеге келетінін алдын ала хабарлайды. Ақалай босану кезінде қайтыс болып, нәрестесін қабір ішінде дүниеге әкеледі. Қырық шілтен сәбиге Көрұғлы деген ат береді. Жыр осы тұста аяқталмай үзіледі.
Қолжазбаның атауы
Көрұғлының баласы Әуезқан
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Түрікменнің батыры Мұңлыбек Арқаруымдағы қалмақтарға барып, оның 12 мың әскерімен соғысып, сол соғыста қаза табады. Әйелі Алтыншаш екіқабат қалып, ауырып өледі, баланы бір айдан кейін көрде босанады. Бала шешесінің қасында көрде жеті жыл өмір сүреді. Алтыншаштың ағасы Бозұғлан аңнан қайтып келе жатып, зираттың қасында ойнап жүрген баланы көріп, ұстап алады. Баланы алып келіп, атын Көрұғлы қояды. Көрұғлы қалмақтың батыры Сапабекпен және қырық жігітімен соғысып жеңіп, өзіне қаратыды. Көрұғлының кер биесі құлындап, атын Ғират деп қояды.
Қолжазбаның атауы
Көрұғлы мен Безерген
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Көрұғлы 120-ға келгенде қызылбастың Безергеннің он екі мың әскерімен соғысқалы келе жатқанын естіп, Көрұғлы алдынан шығады. Өзін танытпай соғысады, артынан өзінің Көрұғлы екенін айтып, екеуі дос болады. Бірақ Көрұғлы Безергенге сенімсіздік білдіріп, тасада тұрып, Безергенді атып өлтіреді. Артынан бұл ісіне қапа болып жүреді. Бірде жаудың жолын тосуға Сапарбек атты жігітті жібереді. Ол Безергеннің он бір інісі бастаған он екі мың әскерімен соғысып, Безергеннің Қалдархан деген інісін, үш мың әскерімен қырып, өзі де оққа ұшып өледі. Көрұғлы түсінде Сапарбектің жоқ екенін сезіп, қырық жігітін, Ғауазхан мен Хасенхан бастаған жігіттер жаумен соғысып, оның он екі мың әскерін жеңіп, Сапарбектің сүйегін алып қайтады. і.
Қолжазбаның атауы
Көрұғлы
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Көрұғлы қызылбас жерінен түрікмен еліне келгенде мешітке келіп, ел жақсыларымен кездесіп, өзінің кім екенін айтады. Әкесі Раушанбектің зиратының басына барып, жылап жатып алады. Көрұғлы Райхан патшаны өлтіріп, оның орнына Ғаждамбекті хан сайлайды. Жырда Көрұғлы қай соғысқа барса да жалғыз барады.
Қолжазбаның атауы
Orak – Mamaі / Орақ – Мамай
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Нұсқа негізінен қара сөзбен баяндалған. Кейбір тұстарында үзінді күйінде айтылатын өлең жолдарының жалпы саны – 357 жол. Жырдың сюжетінде көне эпостың элементтері жиі кездеседі. Мұнда Нұртуған нұсқасы секілді батырдың бес жорығы түгел суреттеледі.
Қолжазбаның атауы
Орақ, Мамай
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Бұл нұсқада Орақ өлгеннен кейінгі Мамайдың жеке жорығы, басқа да көптеген нұсқаларда кездесетін Орақ батырдың Қазан патшасымен шайқасын суреттейтін эпизод және Қарасай мен Қазидың әке аманатын орындайтын сюжеті баяндалады. Жыршы Орынбасар Оңғарбайұлы “Орақ – Мамай” эпосының бірнеше сюжетін жадында сақтай отырып, өзіндік стильмен көркемдей, жаңғырта жырлағаны аңғарылады. Орынбасар нұсқасының тілі қарапайым, оқиғасы қызықты болып келеді. Мәтінде араб, парсы сөздері жоқтың қасы.