«ЭПОС» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Темірхан хан Нұралының қызы Сәулеге үйленеді. Сәуледен ұзақ уақыт бала болмаған соң, Қараман ханның қызы Қарашашты алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай туады. Кейін Сәуле 49 жасында Төрехан мен Ханбибі есімді егіз баланы дүниеге әкеледі. Темірхан қайтыс болған соң, ел хан сайлау мәселесін көтереді. Жастар ерлігімен танылған Сегізбайды қолдаса, қариялар Төреханның нағашысы Нұралы хан екенін негізге алып, оны таққа лайық деп табады. Сөйтіп, Төрехан хан болып сайланады.
Қолжазбаның атауы
Жыр-шежіре
Қолжазбаның жанры
шежіре-жыр
Қысқаша мазмұны
Жырда орта жүз рулары туралы кеңінен тоқталады. Қожамбет өз атасы Ордабайдан бастап жеті атасын түгендеп, сосын орта жүздің қайдан таралғанына ауысады. Соңында үш жүздің атасы Әнес сахабадан тараған деген тұжырымды айтады. Шежіре өте қысқа жырланған.
Қолжазбаның атауы
Төрехан
Қолжазбаның жанры
Батырлар жыры
Қысқаша мазмұны
Баяғыда Темірхан хан алғаш Нұрадын ханның қызы Сәулеге үйленгенімен, ұзақ уақыт перзент сүйе алмайды. Кейін түрікпен ханы Қараманның қызы Қарашашты әйелдікке алады. Қарашаштан Егізбай мен Сегізбай атты екі ұл дүниеге келеді. Темірхан олардың құрметіне арнайы сарай салдырып, уақытын көбіне сол отбасымен өткізеді. Бұған ренжіген Сәуле өз тегінің де хан әулетінен екенін айтып налиды. Қырық тоғыз жасында Сәуле егіз ұл мен қыз дүниеге әкеледі. Ұлына Төрехан, қызына Ханбибі деген ат қойылады. Біраз уақыттан кейін Темірхан қайтыс болып, ел ішінде хан сайлау мәселесі көтеріледі. Бұл кезде Егізбай мен Сегізбай ел басқару ісінде тәжірибе жинап, ерлігімен танылған азаматтар болса, Төрехан жастығына байланысты мемлекеттік істерге араласпаған еді. Хандыққа үміткерлер талқыланған кезде жастар Сегізбайды қолдайды. Алайда ақсақалдар Төреханның анасы Нұрадын ханның қызы болғанын, ал Егізбай мен Сегізбайдың нағашы жұрты қалмақ екенін алға тартып, хандыққа Төреханды лайық деп таниды. Халық тілегімен Төрехан хан көтеріліп, алтын таққа отырады.
Қолжазбаның атауы
Қарқабат
Қолжазбаның жанры
Батырлық жыр
Қысқаша мазмұны
Үрім патшасы Қарқабат перзент көрмей дүние салады. Орнына патша болған уәзірі Зұлмат Қарқабаттың екі қабат әйелін өлтіреді. Ішінде тірі қалған бала (Шеризат) ержетіп, Зұлматты шауып алады. Шеризат Зұлматтың қызы Құндызшаға үйленіп, мұратына жетеді.
Қолжазбаның атауы
Төбет батыр туралы / توبه ت باتر تورالى
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Бір байдың Зиба есімді сұлу қызы мен Төбет атты бозбаланың арасында сүйіспеншілік сезімі тұтанады. Алайда бұл жағдайды көре алмаған ауыл жігіттері Төбетке дұшпандық жасап, оны қудалай бастайды. Соның салдарынан әкесі Төбетті қауіптен сақтандыру үшін басқа жаққа аттандырады. Жолға шығарда Зиба Төбетке амандық тілеп, жол азығын дайындап береді және қауіп төнсе, астындағы аты белгі беретінін ескертеді. Бірнеше күн жүрген Төбет қалың тоғайға келгенде, тұлпары кісінеп, жаудың жақын екенін сездіреді. Тоғайда жасырынған қарсыласы оған тұтқиылдан шабуыл жасайды. Екеуі жекпе-жекке шығып, шайқас соңында Төбет жауын жеңіп, аман қалады.
Қолжазбаның атауы
Тәуке батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Тобықты мен керей елі бір-бірімен барымта алысып, ерегес туады. Керейлер тобықтының Ыбырай есімді азаматын тұтқындап әкеткеннен кейін, кек қайтару мақсатымен Тәуке батыр жетпіс жігітті бастап Керей еліне аттанады. Жорық барысында Тәукеге жолыққан бір әйел оның бұрын тобықтының кесірінен Ақмолаға айдалғанын еске салып, не себепті сол елдің намысы үшін атқа қонғанын сұрайды. Батыр әйелдің сауалдарына өз өмір жолы мен тағдырын меңзейтін жауаптар береді. Тәуке серіктеріне керейдің жылқысын айдап кетуді тапсырып, өзі қуғыншылардың жолын бөгеп қалады. Барымташылардың соңынан Көкбестіге мінген керей батыры Жекебай қуады. Тәуке алдымен оның астындағы атын атып құлатады, кейін қайта ұмтылған Жекебайды атып өлтіреді. Тобықтылар Тәукенің арқасында керей елін шауып, жылқысын барымталап қайтады.
Қолжазбаның атауы
Сырым батыр
Қолжазбаның жанры
Тарихи жыр
Қысқаша мазмұны
Бірде Нұралы ханға Кіші жүздің батыры Сырым Датұлының келе жатқаны туралы хабар жетеді. Хан ордасына келген Сырым Нұралының халыққа көрсетіп отырған зорлығы мен әділетсіздігін бетіне басып айыптайды. Бұған ашуланған Нұралы хан нөкерлеріне батырды тұтқындауды бұйырады. Сырым қылышын суырып, ханға қарсы ұмтылғанымен, қарындасы Ақлима ара түсіп арашалап қалады, ауылына қайтып кетеді. Ауылына келгенде Теке Шағанақтың елді шауып, малын айдап кеткенін естиді. Сырым батыр соңынан қуып жетіп, Шағанақты қолға түсіреді. Шағанақ жанын кешіруді өтінгенімен, Сырым оны тұтқындап, айдап әкеткен жылқымен бірге еліне алып қайтады.