«ФОЛЬКЛОР» айдарының архиві
Қазақ қолжазбаларының қысқа сипаттамасы
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Мауқай қу туралы
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Ел арсында Мауқай Тоғайбайұлы деген сөзге шешен адам болған екен, оны «Мауқай қу» деп атаған екен. Бұл Мауқайдың ата-тегі Келдібек бидің алты баласының бірі Асаннан тарайды. Сол Мауқай орта жасқа келіп қалған шағында бір күні Абай ауылына ат басын тірейді. Абайдың қызметшілері шығып, Мауқайды аттан түсіріп, атын байлайды. Ал Абай Мауқайдың жасының өзінен кіші екенін ескеріп, алдынан шықпай, үйде жатады. Сонда Мауқай есікте кілт тоқтап: «Сен туғанда азан шақырып қойған атың «Ибраһим» еді. Кейіннен дүниенің төрт бұрышын абайлап тұрсын деп «Абай» қойған еді. Сен Өскенбай мен Құнанбайдан аса алмай қалған екенсің» деп сөзбен түйрегені әңгіме болады.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Қыдырбайдың адасуы
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Баяғыда Қыдырбай деген кісі өзінің ауылынан ұзаққа шықпаған екен. Бәрі барған жерлерін айтып отырғанда, Қыдырбай өзінің сонау Қызылсуға дейін барғанын айтады. Сөйтсе Қызылсу ауылдың түбіндегі өзенше екен. Бір күні ұзақ жол жүріп, ауылға қайтып келе жатқанда адасыпты. Сонда қасындағы кісіге Қызылсуды тапса, ауылды өзі табатынын айтқан екен.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Құдаңыз… босана ма?
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Ертеректе Көктеубай деген ақсақал алыстағы құдасын іздеп барыпты. Құдасы қуанып, қол қусырып, тайын сойып, кішігірім той жасайды. Қазақтың салт-дәстүрі бойынша құдалары сыйлап, қонақасыны молынан асып, тайдың етін тайқазанға толтыра салады. Шаршап-шалдығып, ашығып келген Көктеубай жас жылқының етін ашкөздене жеп, сорпасын көбірек ішсе керек, асқазанына жақпай «қозғау салыпты». Жұрт ұйқыға кеткен кезде Көктеубай қарт ауырып, сыртқа шықпақ болады. Қараңғы үйдің есігін таба алмаған қу тілді қарт құдағиына арнап әзіл өлең айтады. Бір жағы әзілге, бір жағы шындыққа жанастырып айтқан әзіл өлеңді естіген құдағи орнынан тұрып, шамын жағып, есікті ашып, құдасы сыртқа шыққан екен.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Қазақ халқының жоқтау жыры.
Қолжазбаның жанры
Жоқтау
Қысқаша мазмұны
Қазақ халқының ежелден келе жатқан ғұрыптарының бірі жоқтау жырда өмірден өткен марқұмның тіршіліктегі елге еткен қызметін, жақсылығын, игілікті істерін айта келе, жыбырлаған тіршілік атаулының барлығының да өлімнен қашып құтыла алмайтын баса айтады. Сол себепті де тіріде пенденің қадіріне жетіп, сыйласып өтуді дәріптейді.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Беташар
Қолжазбаның жанры
Беташар
Қысқаша мазмұны
Беташардың басында орындаушы елден жас келінге көрімдік сұрайды. Қыздың әке-шешесі оны құдайдан жалбарынып сұрап алса да, салт бойынша, өмірдің жазуымен қызды осы жұртқа ұзатқанын айтады. Жас келіннің сипатын өлеңіне қосады. Әулет мүшелерімен таныстырып, сәлем салғызады.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Беташар
Қолжазбаның жанры
Беташар
Қысқаша мазмұны
Беташар мәтіні қайын ағасына сәлем беруімен басталады. Яғни, мәтіннің бастапқы шумақтары жоқ. Беташар әулет мүшелерін мақтау-мадақтаумен таныстырып, жеке-жеке сәлем салдырады.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Беташар
Қолжазбаның жанры
Беташар
Қысқаша мазмұны
Беташар мәтіні «Бісмілләдан» басталады. Келіннің бетін ашушы бірінші бұрынғыдан келе жатқан келіндерге айтылған өсиеттерді өз сөзімен, өлеңіне қосып айтып береді. Әрі қарай отбасы мүшелерімен таныстырып, сәлем салғызады. Автор ең соңында өзіне де сәлем салғызады.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Беташар
Қолжазбаның жанры
Беташар
Қысқаша мазмұны
Беташар мәтіні өте көлемді. Жыр шумақтарының ұйқастары да әртүрлі. Беташардың басында автор-орындаушы өзінің бұрын-соңды бет ашпағандығын айтқанынан оның суырып салма шеберлігін тануға болады. Бұл беташар жырдың өз жырлардан тағы бір ерекшелігі – жиылған көпшілікпен сәлемдесіп алуында. Сәлемнен кейін келінге ақыл-өсиет айтылып, кейін келген жұртымен таныстырып, сәлем беру рәсімін жасайды. Таныстыру барысында әрбір жанның жеке адами немесе сыртқы келбетіне қатысты ерекшеліктері мен қасиеттерін өлеңмен әрлеп жеткізеді. Ең соңына келіннің бетін ашып, тілегін айтады. Отқа май құю дәстүрін де өлеңіне қоса кетеді.