1917 жылдың март айы. Ол кезде қожайындар жер үстіне шығарылған көмірден жұмысшылардың көмір алып жағуына рұқсат етпейтін. Әркім өзі шахта ішінен арқалап алып шығуы керек. Сондықтан шахта астында жұмыс істемейтін жұмысшылар қырдағы көмірден ұрлап жағады. Көктайша ма не Күлдібай деген ұста үйінде жағайын десе отыны болмай, шахта басына барады да, көмірдің бір үлкен кесегін иығына қондырып алып келе жатады. Алдынан қожайынның итаршыларының біреуі шыға келеді де, оны көріп қалады. Байқаусыз өтіп бара жатқан кісінің тізесінен әлгі сұм таяқпен беріп жібереді. Өзінің арқалап әкеле жатқан көмірі аяғына түсіп, содан әлгі жігіт ақсақ болды. Жерге түскен көмірі екі жарылып түскен екен. Ертеңінде әлеуетті жігіттер әлгі көмірдің сынығының өзін орнынан қозғалта алмады. Жұрттың айтуына қарағанда, әлгі көмірдің ауырлығы 9 пұттай еді дейді. Не деген күш десейші! Бір жарым центнерді арқалап жүрген. Сол жылы Қарағандыда жұмысшылар советі құрылып, бастығы Никитин деген орыс болады. Никитин бастық болғаннан кейін бастығы Күлдібайды аяғынан ұрып құлатып жүрген Қара Иван дейтін орыстан есесін әперген екен.

Екі алаңғасар бір-біріне жақындап келіп, жағаласа кетеді. Сөйтсе, екеуі шөгіп жатқан асау түйенің екі жағынан келіп ұстаса кетеді екен. Асау түйе атып тұрып, тайрандай жөнеледі. Жағадан ұстасқан екеуі де түйенің үстінен алысып кете барады. Сонда бірі екіншісіне: «Ақыры жағадан ұстастық, енді мықтап ұстасайық. Әйтпесе құлап, екеуміз де өлеміз», − депті.

Қалмақтар Шарыш сынды батырды өлтірген Абылайды ұзақ уақыт іздеп, ақырында ұйқыда жатқан кезінде Абылайды ұстап, Ғалдан ханға тапсырды. Қазақ елі қалмаққа бірнеше рет игі жақсыларын жіберіп, Абылайды босатып ала алмайды. Россия патшасы Екатеринаға айтып, ол қалмақ ханына генерал Нефельдиев бастаған өкілдер тобын жібереді. Жолшыбай оларға қазақтың тоқсан адамы қосылып, Ғалданның ордасына барып түседі. Қалмақтар оларды құрметті қонақ ретінде үш ай күтеді. Күндерде бір күн қалмақ ханы орыс, қазақ меймандарын, өзінің билері мен батырларын, басқа да игі жақсыларын жинайды. Ғалдан Церен тұтқындағы Абылайды жазалайтынын, Шарыштың орнына өлетінін айтып, қандай арманы бар екенін сұрайды. Сонда Абылай: – Бірінші арманым мен Шарыш батырды қалмақ пен қазақтың қан майданында өлтірдім. Ал сіз мені ұйқыда жатқан жерімде ұстап алып, өлтіргелі отырсыз. Қан майданда алысып, күші басым адамның қолынан өлмегеніме өкініштімін. Екінші, қазақ елі бытыраңқы, көшіп-қонып жүрген ел еді. Жоғары атаққа ие болған күндерімде сол елді отырықшыландырып, ортасына мәдениет ұрығын себуді арман етіп едім. Сол арманыма жете алмадым. Үшінші арманым: Абылай батырдың жұрағатымын. Сол әулеттен жалғызбын, әлі үйленгенім жоқ. «Егер қазір өліп кетсем, Абылайдан бергі төрт ата дүниеге келмегендей болады-ау! – деп уайымдаймын». Абылайдың ақырығы тілегі, ханның жүрегін жібітеді. Ғалдан хан Абылайдың күнәсін кешіріп, Әмір Санамен екеуін дос қылды да, хан тұқымынан бір қыз береді.

Аңызда қазақ-қалмақ шапқыншылығы кезіндегі тарихи оқиғалар сөз болады. Қазақтың қолын Абылай, қалмақтардың қолын Қалдан Серен бастаған бір соғыста дәстүр бойынша екі жақтан екі батыр жекпе-жекке шығады. Қазақ батыры жеңіп шығып, қалмақтың атын ұстап әкеліп алдына тартқанда, қалмақ батыры есімін сұрайды. Ол Барқының ұлы батыр Нияз екен. Ертеңіне Қалдан Серен Ниязды арнайы ордасына шақыртады. Батырдың алдына қызыл кілем төсеп күтсе де, ханның шатырына дейін атынан түспейді. Хан ашуланып қылышын суырғанда, Нияз төсін айқара ашады. Хан құрметтеп аттан түсіріп алады. Кешегі жеңген батырын көп батырдың ішінен танып біледі. Оған разы болған Қалдан Серен: «не тілерің болса, сұра» дейді. Батыр Нияз үш тілек айтады. Бірінші, екі арадағы соғысты тоқтату, екіншісі, таласып жатқан екі көл мен екі төбені қазақтың өзіне беру, үшіншісі, «тілегім мойныңда қалсын, кезегі келгенде, кезінде сұрармын», – дейді. Қалмақ ханы келісіп, екі жақ тарасады.

Қалмақ ханы Ғалдан Церен қайтыс болып, дәстүр бойынша хан тағына оның туыстарының отыруы керек болады. Ғалданның Әмірсанадан басқа баласы жоқ, мұрагер сол ғана. Бірақ ел «Әмірсана қазақ нәсілі, оны сайлай алмаймыз» деп Әмірсананы мұрагер деуден үзілді-кесілді бас тартады. Әмірсананың қазақ екені туралы әңгіме бар екен. Әмірсана елі өзіне бағындыра алмайды, хан тағына оған байланысы жоқ біреу отырады. Амалсыздан сырттан көмек іздеуіне тура келеді. Әкесі Ғалдан хан өзі достастырған, одан кейін ұзақ уақыт достық қарым-қатынас жасап келген Абылайға барады. Ол досын ықыласпен қарсы алады, оның елін өзіне қаратып беру шараларын ойластырады. Бірақ қалмақтардың қарындастық сөзін қабылдамайтынын, тіпті оның арты ренішке соқтыратынын білген Абылай осы жөнінде орыс патшалығымен ақылдасуды ұйғарады. Бұл ұйғарым Әмірсанаға да ұнайды. Хандық лауазымы үшін екі елді жауластыруды екеуі де лайық көрмейді. Орыс патшасына өкіл жібереді. Ол генерал бастаған әскери топ жіберіп, «қалмақтар ризалықпен бағынбаса, күшпен еріксіз бағындырыңдар!» – деп тапсырады. Орыс, қазақ елшілері Әмірсананың өзін ертіп, қалмақ еліне аттанады. Әмірсана еліне жетпей, жолда дүние салады.

Шора ханның Жақсықылыш, Жаманқылыш атты екі ұлы Асан қайғының қызы, Абат батырдың қарындасы Тұрсынбикеге ғашық болады. Бұлардың арасында телегей-теңіз су болады да, өте алмайды. Тұрсынбике қамыстан сал жасап, шам жағып белгі береді. Екі жігіт су жағалап, Тұрсынбике жел қатты соғып салмен ағып тау етегіне барып қайырлайды. Ол сонда опат болады, ал екі жігітте суға батып өледі. Бұлардың артынан іздеп барған Абат батыр әр жерден үшеуін тауып алып, жерлейді. Сол жерлер сол үш ғашықтың атымен аталып қалады дейді.