Орта жүз Қоңырат руынан шыққан Аманбай үйіне Нұралы түстене келеді. Есік алдында тұрып: «Үйде кім бар?» дегенде, Бөпе қыз өлеңмен жауап қайтарады. Ата деген сөзді көңіліне алып қалған Нұралы қызды өлеңмен қағытады. Нұралы өзінің Ұлы жүзден екенін мақтан етеді. Ақын қыз Бөпе Нұралыны аттан түсіріп, үйге кіргізіп: «Енді сізден сұрар шартым бар. Мақтаған адамдарыңызға түгел сын айтамын. Қабылдамай тағы дау айтар болсаңыз, онда айтпай-ақ қояйын»,-дейді. Нұралы осыған келісіп, қызға кезек береді. Ақын қыз аға ақын Нұралыны түстендіріп, шығарып салады.

Айтыс XIX ғасырдың аяқ кезінде Атбасар базарында болады. Топ арасында өлең айтып отырған Есенбайды көріп, Қожабай домбырасын қолына алып өлеңді қоя береді. Есенбай бұл кезде орта жасқа келген адам екен, ал Қожабай 25-26-лардағы жас жігіт екен. Айтысқа төрелік айтушы қазақтың ұлы ақыны Абай.

Қазақтың белгілі ақыны Кемпірбай қартайып, аурудан төсек тартып жатқанда жас ақын Әсет ақын өлеңмен көңілін сұрайды. Кәрі тарлан ауырып жатса да, басын көтеріп, домбырасын қолына алып, өлеңмен жауап қайтарады. «Әсетжан, осы аурудан өлем білем, Алланың аманатын берем білем, Кеудемнен көк ала үйрек «қош» деп ұшты, Сол, шіркін, кәрі жолдас өлең білем», – деп ауру жайын айтып, Әсетпен қоштасады. Баймұратов Нұрлыбек нұсқасы толық он бір буынды өлең үлгісіне құрылған.

Айтыс 1875 жылдары болған. Кезінде атағы шығып, айтысуды аңсаған Ерімбет ақын Жекей қыздың аулына екі атым жоғалды дегенді сылтау етіп іздеп барады. Алдымен бір түйеші шалдан қыздың жайын, оның ата-анасын, күйеуінің жайын біліп алады. Айтыс үстінде екі ақын өз руларын, туыстарын мақтайды. Екеуі де бір-бірінің кемшіліктерін айтады. Ерімбет: «Күйеуің Қырықбай сақау, теңің емес», -деп бетіне басады. Жекей ақын: «Не шара! Жасымда әкем атастырды. Бірақ сенің де көрген күнің шамалы, қайғы-шерің көп. Тіпті ел үшін еңіреген еріңді-Жанқожаны жауыңа байлап бердіңдер», — деп бастырмалатады. Жекейдің бұл сөзіне Ерімбет жауап қайтара алмайды.

Екі ақын бұл айтыста бетпе-бет келген емес, ол 1920 жылы жазбаша өткен. Ермұрат ескіше көп оқыған адам. Ол өз атынан жұмбақ өлең жазып елге таратқан. «Үш нәрсе бар. Бірінің болу мүмкіндігі жоқ. Бірі бәрін де қамти алмайды, бірі болу мүмкіндігі болғанмен, білуге келмейтін зат. Осыны шешіңіздер»,-дейді. Ел таратылған жұмбақ Тұрмағамбеттің қолына тиген соң, ол: «Үшеуіңе үшеуімді қарсы қоям. Оның бірі-бүтін, бірі-жарты, бірі-бос қалмайтын бекер форма»,-деген жұмбақ жазып, оны Ермұраттың атымен таратады. Ермұрат: «Мұны мен шығарғам жоқ», — деп азар да безер болады. Ермұрат Тұрмағамбет шығарған жұмбақты: «Ғаламда ғылым-бүтін, жаһил-жарты, ал бос жүрген сендей жандар бекер емей немене?»-деп шешеді. «Адамға қас шаян сияқтылар суға лақтыру қажет», -деген ескі әңгімені тұспалдайды. Тұрмағамбет соңғы өлеңінде өзінің алғашқы буынын көрсетеді. Айтыс шиеленісіп барып, келістіруші адамдардың кірісуімен тоқтайды.

Жаскілең өз руы әлімді мадақтайды. «Бізден Есеттей батыр туған. Оның ерлігі әзірет Әлиден кем емес. Әлібек пен Досайым батыр», – деп келеді. Нұрым да Адайдан Бекет батыр шыққанын айтып мақтанады. «Сәдуақас Нәбидің жомарттығы ешкімнен кем емес. Біздің адай – берекелі де батыр ел», – деп жырлайды. Жиналған жұрт онан әрі айтыстырмай тоқтатады. Айтыс 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған.

Майлыбай кетенің бір ауылында той болады. Сол тойда Жаскілең мен Мұрат кездесіп айтысады. Тойбастарда өлең айтып, байраұ алу үшін таласады. Жаскілең: «Әр елдің аңғасы – әлім, оның ішінде ардақты – кете, жол – менікі. Байраққа тиген бір тайды мен алуға тиіспін», – дейді. Мұрат: «Әр елдің ағасы Әлім екені рас, біз де осал емеспіз. Қыс қоныс, жаз жайлаудан нашар, жерің тақыр», – деп кемсітеді. Сонымен қатар Кетенің ата-жөнін таратады. Өз руының артықшылығын, ата тегін дәріптейді. Егес өлең түріне жатады. Бір-ақ қайырым. 7-8 буынды жыр үлгісімен айтысқан.

1882 жылы Шорманның Мұсасының асына үш жүздің жеті дуанының адамдары қатысады. Сонда Доскей мен Ажар сайысқа түсіп, Доскей бірден Ажардың соқырлығын мін етіп, бетіне басады. Жауап ойынан өзінің осал емес екенін білген Доскей бастырмалатын Ажардың шешен тілін бөгемекші болады. Ажар өзінің елінеде құрметі бар ақын екенін Доскейдің есіне салады. Топ алдында мінін айтқанына қатты налиды. Ақындық жағынан Ажар Доскейден кем түспейді. Ойлары асып түсіп отырады. Бірақ еразамат намысын қорламай, жеңілгендік ишаратын білдіріп, атшапан айыбын береді.