Қобланды батыр жыры

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

Қобланды батыр жыры

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Қобланды батыр жыры

3. Авторы (Айтушы)

Аманжолов Ережеп жырау Тілеумағамбетұлы 1890 жылы Батыс Қазақстанда Қоңырат-Малшы деген жерде дүниеге келген. Әкесі Тілеумағамбет жасынан өнерлі, жырау, шайыр адам болған. Ел ішіне жыршылық еңбегімен де танылған. Ережеп әкесінен көп нәрсені үйренген. Оның білетін жырлары: «Қобланды», «Қарасай-Қази», «Қыз Жібек», «Біржан – Сара» т. б. Өзінің туындыларынан «1916 жыл оқиғасы», «Заманның түрі», «Көк есек» сияқты өлеңдерін атауға болады. Кеңес үкіметі тұсында Ережеп әртүрлі әлеуметтік қызметте болады. 1954 жылдан бастап зейнетке шығып, бірыңғай жыраулық, жыршылық өнерге ауысып кетеді. Ол Қарақалпақ АССР-ына қарасты Қоңырат ауданында тұрған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

1962 жылғы Қарақалпақстан экспедициясы (Б. Ысқақов (жетекші), Т. Қанағатов және Т. Бекхожина).

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1962 жылғы Қарақалпақ экспедициясы. Экспедицияны ұйымдастырған – ҚазССР ҒА-сы, ӘӨИ. Экспедицияның мүшелері: Б. Ысқақов (жетекші), Т. Қанағатов және Т. Бекхожина. «Қобланды батыр жырын» экспедиция адамдары Ережеп жыраудың айтуынан 1962 жылы Қожалы ауданында магнитофонға түсіріп алған. Одан Алматыға келген соң магнитофоннан қағазға түсіріліп, машинкаға бастырылған. Осы нұсқа қолжазба ретінде институт қорында сақтаулы.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

482

8. Бет, жол саны, өлшемі

95; 26; 21,5X30,8; 7X21

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Мәтін магнитофоннан қағазға түсіріліп, машинкаға бастырылған. Қолжазба ақ қағазбен желімделіп, сырты ватман қағазымен тысталған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Батырлар жыры

12. Қысқаша мазмұны

Қалың қыпшақ елінің қариясы Қыдырбай түс көреді, оны кемпірі жақсылыққа жориды, екі бала туып, ұлының атын Қобланды, қызының атын Хансұлу қояды. Қыдырбай ауыл-аймағын жинап, үлкен той жасайды. 9 жасқа келгенде, көрші елдегі айғай-шуды естіп, Алатайға мініп, жорыққа аттанады. Суап хан жайында, Кербиенің құлындауы, құлдардың Қобландыға берген кеңесі, Құртқаның тұлпарды баптап күткені, тұлпардың аспанға ұшып, Құртқаның шақыруымен қайта оралғаны, Сәтемір ханның қырық жігітті азғыруы туралы көптеген қызықты әңгіме шертіледі. Қобланды ноғайлыдан қырық жігітті ертіп шығып, жорыққа аттанады. Жиырма жігітті өлтіріп, жиырмасын жаралап, Сәтемір ханның алдынан әдейі айдап өтеді. Қобланды Қараманмен кездесіп, оны жеңеді, қалмақ ханы Қозғалмасты шабады. Бұл кезде Сәтемір хан Алшағырды азғырып, Қобландыға қарсы қояды. Алшағыр Қобландының әкесі Қыдырбайды өлтіріп, ауылын шауып кетеді. Мұны естіген Қобланды Сәтемір мен Алшағыр ханға қарсы аттанып, ел-жұртын азат етіп, мұратына жетеді.

13. Басы:

Бұрынғы өткен заманда, Дін мұсылман аманда, Ноғайлы халқы елінде Өзінің біткен жерінде.

14. Соңы:

Өтірік айтсам өзіме Келтіремін бұл сөзді ап.

15. Қосымша мәлімет

Қолжазба 1962 жылы Қарақалпақ АССР-ы, Қожалы ауданында магнитофонға түсіріліп алынды. Магнитофоннан қайта қағазға түсірілген кезде, көптеген сөздер, өлең жолдары қалып қойған.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш