ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺑﺎﺘﺋﺮﻻﺭﻯ ﺍﺠﺌﺒﺎﻱ٬ ﻮﺘﻪﮔﻪﻥ ﺠﺎﻧﻪ ﺒﺎﺴﻘﺎﻻﺮ / Қазақ батырлары Әжібай, Өтеген және басқалар

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺑﺎﺘﺋﺮﻻﺭﻯ ﺍﺠﺌﺒﺎﻱ٬ ﻮﺘﻪﮔﻪﻥ ﺠﺎﻧﻪ ﺒﺎﺴﻘﺎﻻﺮ / Қазақ батырлары Әжібай, Өтеген және басқалар

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

ﻗﺎﺯﺍﻕ ﺑﺎﺘﺋﺮﻻﺭﻯ ﺍﺠﺌﺒﺎﻱ٬ ﻮﺘﻪﮔﻪﻥ ﺠﺎﻧﻪ ﺒﺎﺴﻘﺎﻻﺮ / Қазақ батырлары Әжібай, Өтеген және басқалар

3. Авторы (Айтушы)

Мәлікеұлы Әбзейіт (1898-1971) – ақын, ағартушы, халық мұрасын жинаушы. Ол қазіргі Алматы облысы, Іле ауданының Жетіген ауылында дүниеге келген. Ұлы жүз дулаттың жаныс-жанту тармағынан тарайды. Әкесі Мәліке – қажы, Іле өңіріне танымал дін қайраткері болған. Әбзейіт Мәлікеұлы алғашқы сауатын әкесінен ашып, кейін Бұхара, Уфа, Қазан қалаларындағы діни медреселерде білім алған. Ол араб, парсы, түрік және орыс тілдерін еркін меңгеріп, шығыс әдебиеті терең игерген. 1930-жылдарға дейін ауылда мешіт ұстап, бала оқытып, ағартушылық қызметпен айналысқан. Әбзейіт ақын ел тағдырын жырлаған тарихи дастандарымен танылды. 1967 жылы ақын өз қолымен жазған қолжазбаларын («Ер Әжібай», «Рысқұл Жылқыайдарұлы», «Т. Рысқұлов», «М. Масанчи» сияқты тарихи дастандары) М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорына тапсырған. Бұлардан «Ер Әжібай» тарихи жыры ғана жарияланған. Ақынның үлкен ұлы Рақымжан ақсақалдың айтуынша, әкесі көз жұмар алдында жазбалары салынған әскери сумканы өзімен бірге көмуді тапсырады. Әке аманатын орындаған балалары ақынның туындылары мен көне кітаптарын қоса жерлейді.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Мәлікеұлы Әбзейіт

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Қолжазба 1965 жылы 12 қазанда Алматы облысы, Талғар ауданының Жетіген аулында хатқа түскен.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

663

8. Бет, жол саны, өлшемі

103; 20; 20х16; 17,5х13

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Қалың жол дәптерге көк сиямен араб әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Араб әрпінде

11. Жанры

Тарихи жыр

12. Қысқаша мазмұны

Жырда XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы кезінде Жетісу өңірін қорғаған Әжібай Найманбайұлының ерлігі суреттеледі. Оқиғалар Шелек, Түрген, Қорғас, Қаракемер, Кеңсу, Күрметі сияқты Жетісу жерлерінде өрбиді. Әжібай аз ғана серігімен жоңғарларға жорық жасап, олардың батыры Зонды жекпе-жекте жеңеді. Жауының ерлігіне құрмет көрсетіп, оған ас беріп, басына белгітас орнатады. Кейін жоңғарлардың қолына түсіп, екі жыл тұтқында азап шегеді. Оны қалмақ батыры Қора босатып жібереді. Соңында Әжібай жоңғарларға қарсы үлкен шайқасқа қатысып, Ташкенттен келген сардарлар, өзбек және қырғыз батырларымен бірлесіп жауды жеңеді. Жырдың басты кейіпкері – тарихи тұлға Әжібай Найманбайұлы (1699–1778). Ол Өтеген батырдың замандасы ретінде бейнеленеді. Шығармада Әжібайдың жастық шағы мен ел қорғаудағы ерлігі кеңінен көрсетіліп, негізгі оқиғалар XVIII ғасырдың 30–40-жылдарына сәйкес келеді. Жыршы Әбзейіт Мәлікеұлы тарихи деректер мен халық аңыздарын ұштастыра отырып, Әжібайдың бейнесін шынайы әрі жан-жақты сомдайды.

13. Басы:

ﻘﻭﻠﺌﻧﺎ ﻘﺎﻻﻢ ﺍﻟﺪﻯ ﺍﺑﺯﻩﺋﺖ ﺍﻘﺌﻦ٬ ﺠﺎﺯﺒﺎﻖ ﺑﻭﭗ٬ ﺒﺎﺘﺋﺮﻻﺮﺪﺌﯔ ﺤﻴﻛﺎﻴﺘﺋﻦ

14. Соңы:

ﻛﻭﺯﺌﯖﻨﺋﯔ ﻤﺎﻳﻦ ﺘﺎﻭﺌﺴﺋﭗ٬ ﺷﺎﺭﺷﺎﺪﺋﯔ ﺪﻩﭗ٬ ﻜﻪﻤﭘﺌﺮ ﺪﻩ ﺍﺷﻭﻻﻨﺌﭗ٬ ﻜﻭﭗ ﻭﺭﺴﺎﺘﺌﻦ.

15. Қосымша мәлімет

Ер Әжібай / Құрастырып, алғы сөз, ғылыми түсініктерін жазған – Т.Әлбеков. – Алматы: Журналист, 1997; Ер Әжібай // Бабалар сөзі. Жүзтомдық. Батырлар жыры 61-том / Құрастырып, ғылыми түсініктемелерін жазғандар: С.Қосан, Т.Әлбеков, Ж.Салтақова, Т.Әкімова. – Астана: Фолиант, 2006. 151-203-бб.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш