Исатай, Махамбет

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Исатай, Махамбет

3. Авторы (Айтушы)

Қыдырбаев Хаджи-Мұраттың өмірбаяны туралы нақты деректер сақталмаған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Қадиев Қизат – халық мұрасын жинаушы. Оның өмірі мен қызметіне қатысты нақты өмірбаяндық деректер сақталмаған. Белгілі мәліметтер бойынша, ол 1910 жылы Орда өңірінде халық арасынан «Исатай–Махамбет» жырының нұсқасын жазып алып, оны Олжабаев Балапанға табыс еткен. Қолжазба Балапанның ұлы Түсіпқали Олжабаевтың қолында 1942 жылға дейін сақталған. Түсіпқали Ұлы Отан соғысы басталғанда майданға аттанып, елге оралғаннан кейін қолжазбаның жоғалып кеткені анықталған. Түсіпқали Олжабаевтың жадында сақталған нұсқа бойынша 1967 жылы қайтадан қағазға түсірілген. Жырдың кей тұстары ұмытылған, толық күйінде жетпеген.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1967 жылы Атырау (Гурьев) қаласында жазылған.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

1148

8. Бет, жол саны, өлшемі

16; 34; 21х17; 17х7

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Дәптерге көк сиялы қаламмен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

Кирилл әрпінде

11. Жанры

Тарихи жыр

12. Қысқаша мазмұны

Жырда Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының шығу тегі мен ел қорғаудағы қызметі баяндалады. Жәңгір хан таққа отырғаннан кейін бұрынғы ел қамын ойлайтын азаматтардың орнына өзіне жақын адамдарды би етіп тағайындайды. Бұған қарсы болған Исатай ханмен сөзге келіп, тұтқындалады. Беріш руы айып ретінде алпыс атан төлеген соң ғана бостандыққа шығады. Бұл қорлыққа шыдамаған Исатай Махамбетпен бірге Нарын өңірінен қол жинап, хан ордасына аттанады. Көтерілісшілер хан әскерін жеңіп, ордаға жақындағанда, Шыман төре мен Балқы би бітім сұрап, алдап кейін шегіндіреді. Кейін Жәңгір хан патша үкіметінен әскери көмек алып, көтерілісті басуға кіріседі. Бекетай құмындағы шайқаста көтерілісшілер қару-жарағы басым патша әскерімен тең шайқаса алмай, көп шығынға ұшырап, Жайық өзенінен өтіп шегінуге мәжбүр болады.

13. Басы:

Арғы атаң Беріш, Байсейіт, Жайық, Наурыз, Тілеулі.

14. Соңы:

Алды-артынан қамаудан, Аманда кеттік құтылып…

15. Қосымша мәлімет

Жырдың түпнұсқасы жоғалып, тек есте қалғаны бойынша жазылғандықтан кейбір жыр жолдары (16, 18 бб.) түсіп қалған. Сондай-ақ жырдың соңы жоқ, аяқталмаған. Мәтінде кездесетін кейбір жергілікті сөздердің мағынасы беттің соңына жазылып отырған.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш