Алаңқай батыр

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

Алаңқай батыр

3. Авторы (Айтушы)

Қалбаев Өмірзақ (1926-2008) – ақын, жыршы, шежіреші. Қарақалпақ АКСР-і, Шоманай ауданы, Шоманай ауылында туып-өскен. Ауылдық жерлерде шаруашылық қызметтерін істеген. Жасынан өлең, жырға құмар болып, ағасы Сабырға, әкесі Қалбайға еліктеп өседі. Әкесі қисса жинап таратқан ескіше сауатты адам болады. Ө.Қалбаев ағасы Сабырдан естіген Алаңқай батырға байланысты ертегі-аңызды жырға айналдырады. Ол сондай-ақ шежіре, тарихи сарынындағы өлең-жырлар шығарған.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Сыдиықұлы Қабиболла (1934–2002) – қазақ әдебиеті тарихын, Батыс Қазақстан өңіріндегі ақын-жыраулар мұрасын зерттеген ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, ауыз әдебиеті үлгілері мен халық ән-күйлерін жинаушы. Атырау облысы, Жылой ауданы, Қарақұм аулында туған. 1955 жылы Атырау пединститутының қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін, 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. 1959-1985 жылдар аралығында Атырау, Орал, Түркменстан, Қарақалпақстан фольклорлық экспедицияларына жетекшілік етіп, ақын-жыраулар мұрасын, халық әндерін, домбыра күйлерін, шежірелер мен тарихи деректер жинады. Шафиғи Мақсұт Әминұлы – көне қолжазбалар маманы, ауыз әдебиетін жинаушы және зерттеуші. Пекиннің халықаралық қатынастар университетінің араб тілі факультетін бітірген. М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Қолжазба бөлімінде қор сақтаушы, ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

1982 жылы желтоқсан айында Қарақалпақстан АКСР-ы, Хожелі ауданы, Ленинабад совхозында жазылған.

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

896

8. Бет, жол саны, өлшемі

197; 34; 28,7х20; 27х11

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Қалың жол дәптерге қаламмен кирилл әрпінде жазылған.

10. Қолжазба графикасы

кирилл әрпінде

11. Жанры

тарихи жыр

12. Қысқаша мазмұны

Еділ патша заманында Еділ-Жайық бойын жайлаған қыпшақ-қайсақ елінде Молақсай жыраудың Алаңқай атты жалғыз ұлы болады. Бір күні Алаңқай әкесінен нағашысына барып қайтуға рұқсат алады, жолда әкесінің досы Байғұттының аулына соғады. Сол жерде бұрын өзіне атастырылған Байғұттының қызы Ақтұйғынмен кездесіп, екеуі бірін-бірі ұнатады. Нағашысы Құлансер батырдың аулында бір ай қонақ болған Алаңқай қайтарында Байғұттының ауылына келіп, Ақтұйғынмен жарасады. Алайда еліне қайтып келе жатқанда, Еділ патшаның шабармандары оны ұстап, зынданға қамайды. Баласын іздеген Молақсай жолға шығады. Алаңқай кеткеннен кейін Ақтұйғынның бойына бала бітеді. Байғұттының кемпірі қызының жүктілігіне намыстанып, түрлі дәрілік шөптерді ішкізіп, баланы түсірмек болады, бірақ бала түспейді. Айы-күні толғанда, Ақтұйғын арыстай ұл туады.

13. Басы:

Ертеде Еділ патшаның заманында…

14. Соңы:

Осымен жұртым ырза бол, Тыңдаған жырды ізетпен.

15. Қосымша мәлімет

Өлең жолдары әр бетке бір қатардан орналасқан.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш