Абылай ханның жасындағы тарихы

Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы

ابلاي حاننڭ ﺠﺎسنداغى تاريحى / Абылай ханның жасындағы тарихы

1. Реестрдің идентификаторы

2. Қолжазбаның атауы (түпнұсқалық атауы)

ابلاي حاننڭ ﺠﺎسنداغى تاريحى / Абылай ханның жасындағы тарихы

3. Авторы (Айтушы)

Жәңгірұлы Шәді төре (1855–1933) – белгілі кітаби ақын, халық мұраларын жинаушы. Ол қазіргі Түркістан облысы Созақ ауданында туған. Шаян, Қарнақ және Бұхара медреселерінде білім алып, араб, парсы, түрік тілдерін жетік меңгерген. Шығыс ақындары мен ғалымдарының, Фирдауси, Жәми, Низами, сондай-ақ Зауки, Фуркат, Дониш еңбектерінен тәлім алған. көптеген дастандар жазған. Майлықожа, Құлыншақ, Мәделі ақындарды ұстаз санаған, көптеген дастандар жазған. Оның билік иелері мен дін өкілдерін әшкерелейтін сықақ өлеңдері халық арасында кең тараған. Сонымен қатар жас кезінде айтыстарға да жиі қатысқан.

4. Жинаушы, тапсырушы:

Қайнарбаев Әлқуат (1898–1979) – халық ақыны, шежіреші, ауыз әдебиетін жинаушы. Қызылорда облысы, Қармақшы ауданында туған. 1917 жылға дейін бастауыш мектепті, оқытушылар даярлайтын өлкелік мектепте орта дәрежелі білім алған (1918–1921). 15–16 жасында «Мәрді диқан» (Т.Ізтілеуов), «Ақтам Сақаба» (Қарасақал Ерімбет), т.б. жырларды жатқа айтқан. 1920 жылдан бастап әдеби мұраларды жинаумен айналысқан. Ол ауыз әдебиеті үлгілерін, Сыр бойынан шыққан Оңғар, Базар жырау, Ерімбет, Кете Жүсіп шығармаларын жинап, Қолжазба қорына тапсырған. Оның жинаған мұралары қазақ ақындарының шығармалары мен «Айтыс» жинақтарында жарияланған.

5. Қашан, қайда жазылған (қорға түсуі, экспедициясы)

Белгісіз

6. Мекеме (қор иесі)

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты

7. Шифры

917/5

8. Бет, жол саны, өлшемі

9, 20, 20.5х17; 18х8

9. Материалы (қағазы, сиясы), жағдайы

Дәптерге қарындашпен араб әрпінде жазылған. Бұл дәптерде Шәді төренің жеке шығармалары енгізілгендіктен, дәптерге қосымша парақтар жамалған.

10. Қолжазба графикасы

араб әрпінде

11. Жанры

тарихи жыр

12. Қысқаша мазмұны

Абылай ата-анасынан жастай жетім қалады, Орта жүздегі Байтақтың бала болып сіңеді. Байтақ Абылайды қолына алған соң жанына ертіп жүріп оң мен солын танытып, толымды азамат етіп өсіреді. Абылайдың даңқын естіп Ұлы жүзден, Орта жүзден, Кіші жүзден белгілі билер мен батырлар келіп, баланы сынап, ел тізгінін қолына ұстатып, үш жүздің басын қосуға ұйтқы болады. Абылай қазақ халқына хан болған соң, қол бастап қара қалмақты ойсырата жеңіп, Алтай, Тарбағатай тауынан асырып қуады. Қалмақ ханы Уса Серен алдына келіп, екінші рет қазақ жерін аттамауға уәде етеді, әрі өзінің қызын береді. Содан бастап қазақ жерінде тыныштық заман орнайды. Халық Абылайды «қайырлы хан болдың» деп, бір-бірімен дауласу, ренжісуді қойып бейбіт өмір сүреді. Абылай кейін үш жүзге үш баласын хан сайлап, 1834 жылдың жазында Ордада мәслихат ашып, орысқа қосылуға хат жолдайды. Сөйтіп, 1840 жылдан бастап қазақ-орыс бір уәлаят болыпты.

13. Басы:

ﺍﺒﻼﻱ ﺘﻭﺌﭗ ﺍﻧﺎﺪﺍﻦ, ﺘﺎﺮﺒﻴﻪ ﻛﻭﺮﻣﻪﻯ ﺍﺘﺎﺪﺍﻥ.

14. Соңы:

ﺒﻭﻠﺌﭙﺘﻰ ﺴﻭﺪﺍﻦ ﺑﻪﺮﻯ ﺒﺌﺮﮔﻪ ﻭﺍﻻﻴﺖ ﻘﻭﺴﺋﻠﺌﭗ ﻘﺎﺯﺍﻖ ﺤﺎﻠﻘﻰ ﻭﺮﺌﺴﭙﻪﻨﻪﻦ,

15. Қосымша мәлімет

Өлең жолдары әр бетке бір қатардан орналасқан.

16. Сандық көшірменің болуы

17. Сипаттаманы дайындаған:

Жұмашай Рақыш