Қазақ қолжазбаларының ұлттық тізілімі
Ұлттық реестрді құру цифрлық гуманитаристикадағы жаһандық үрдістерге, ашық деректер саясатына, UNESCO-ның «Әлем жады» бағдарламасы стандарттарына және FAIR халықаралық қағидаттарына (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable) сәйкес келеді.
Қазақ қолжазбаларының жеке сипаттамасы
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Нұрпейіс қайтыс болыпты
Қолжазбаның жанры
әңгіме
Қысқаша мазмұны
Ертеректе өзі дәулетті Нұрпейіс деген қарт болыпты. Балаларына: «Мен қайтыс болғанда алты болыс елді шақырыңдар» деп өсиет еткен. Бұл хабар көрші ауылдарға жайылса керек. Бір қу жігіт бір күні бір шалға «Нұрпейіс қайтыс болыпты» деп айтып, жүріп кетеді. Әлгі шал тездетіп ауылына барып, бір-екі көршісіне хабарлап, түнделетіп Нұрпейістің үйіне қарай аттаныпты. Жолда Нұрпейістің ішігін, мәсісін т.б. киімдерін меншіктеп бөліске салыпты. Бұлар күн шыға Нұрпейістің үйіне жақындағанда бір атты жігітке жолығып, мән-жайды айтып, ол Нұрпейістің жаңа ғана базарға аттанып кеткенін айтады. Бұлар төбелерінен тас түскендей болып, құлақтарын үсітіп, өз ауылдарына әрең жетіпті дейді.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Немковтың жауыздығы
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Николай Немков деген бақылаушы болады. Оның қолында үнемі қорғасыннан өзек салып, өгіздің жонтерісінен өргізген білеуіт қамшысы жүреді екен. Забойға түсті-ақ сол «құралын» қолданады. Барлық жұмысшылардың соңынан үздіксіз бақылау жүргізіледі. «Бас есепші Запевал деген есепшілікпен қоса тыңшылық жұмысты да жүргізеді. Ол кімнің не істеп жатқанын бақылап, не айтып жатқанын тыңдап тыным таппай жүгіретін де жүретін, егерде біреу-міреудің бастықтарға қарсы ұнамсыз сөздер айтып жатқаны құлағына шалынса-ақ қожайындарға жеткізеді… Ол адамға жазалаушы күттірмей-ақ жетіп келетін».
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Не деген күш десейші!
Қолжазбаның жанры
әңгіме
Қысқаша мазмұны
1917 жылдың март айы. Ол кезде қожайындар жер үстіне шығарылған көмірден жұмысшылардың көмір алып жағуына рұқсат етпейтін. Әркім өзі шахта ішінен арқалап алып шығуы керек. Сондықтан шахта астында жұмыс істемейтін жұмысшылар қырдағы көмірден ұрлап жағады. Көктайша ма не Күлдібай деген ұста үйінде жағайын десе отыны болмай, шахта басына барады да, көмірдің бір үлкен кесегін иығына қондырып алып келе жатады. Алдынан қожайынның итаршыларының біреуі шыға келеді де, оны көріп қалады. Байқаусыз өтіп бара жатқан кісінің тізесінен әлгі сұм таяқпен беріп жібереді. Өзінің арқалап әкеле жатқан көмірі аяғына түсіп, содан әлгі жігіт ақсақ болды. Жерге түскен көмірі екі жарылып түскен екен. Ертеңінде әлеуетті жігіттер әлгі көмірдің сынығының өзін орнынан қозғалта алмады. Жұрттың айтуына қарағанда, әлгі көмірдің ауырлығы 9 пұттай еді дейді. Не деген күш десейші! Бір жарым центнерді арқалап жүрген. Сол жылы Қарағандыда жұмысшылар советі құрылып, бастығы Никитин деген орыс болады. Никитин бастық болғаннан кейін бастығы Күлдібайды аяғынан ұрып құлатып жүрген Қара Иван дейтін орыстан есесін әперген екен.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Нағашымның әңгімесінен
Қолжазбаның жанры
әңгіме
Қысқаша мазмұны
Айтушы нағашысының Шаншар елінің аулына түстенген кездегі бір әңгімесін баяндайды. Әңгімеде үш салтты адам қыс кезінде Ақайдың Қасенінің аулынан қайтып келе жатып, төрт үйден ғана тұратын Шаншардың аз ғана аулына кез болып, жылынып, дәм татып аттанбақшы болып, түсе қалады. Сонда сол үйдің жас қызы мен жеңгесінің қонақтарды киген киміне, іс-әрекетіне қарап сөзбен қағытып, ұялтқандары сөз болады.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Мықтап ұстасайық
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Екі алаңғасар бір-біріне жақындап келіп, жағаласа кетеді. Сөйтсе, екеуі шөгіп жатқан асау түйенің екі жағынан келіп ұстаса кетеді екен. Асау түйе атып тұрып, тайрандай жөнеледі. Жағадан ұстасқан екеуі де түйенің үстінен алысып кете барады. Сонда бірі екіншісіне: «Ақыры жағадан ұстастық, енді мықтап ұстасайық. Әйтпесе құлап, екеуміз де өлеміз», − депті.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Мұсылмандығың құтты болсын!
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Құлыбекұлы Ахметтің қарт анасы Ұлдаш қайтыс болғанда көршілес елдегі қадірлес замандасы Бекмырзаұлы Мұхамбетрахым оған көңіл айтқалы келеді. Ахмет өзі қажы әрі діннен сауаты бар адам еді. Құран оқығаннан кейін Мұхамбетрахым Ахметке «Мұсылмандығың құтты болсын!» дейді. Бұл сөзді қажы кек тұтпайды. Отырған адамдар бұған таң қалысады. Осыған сәйкес Сыр елінде мынадай дәстүр бар екен: біреудің қарт атасы, иә анасы қайтыс болса, соны ренжітпей жөнелтсе, «мұсылмандығыңды сақтап қалдың, құтты болсын» дейді екен. Қажының бұл айтқандары жиналғандардың көңілінен шығыпты.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Мөңкеден ақыл сұраған шаруа
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Тұрмысы орташа, екі баласы бар бір кісінің жасы қырықтан асқанда, әйелі қайтыс болыпты. Біраз уақыт әйел ала алмай жүреді. Оған себеп қыз алып, қалыңмал беруге күші жетпейді. Жесір әйел алайын десе, сиысып өмір сүріп кете ала ма, ол да белгісіз. Осы ойлармен жүргенде, есіне Мөңке би түседі. Мөңкенің аулына келеді. Келсе, Мөңке би атпен ел шетінде серуендеп жүр екен. Ат үстінде кездесіп, сәлемдесіп болғаннан кейін, Мөңке би жөн сұрайды. Мөңке аз ойланып, анадайда ойнап жүрген балалардың арасындағы ақ көйлекті баланы нұсқайды. Содан ақыл сұрау керектігін айтады. Шаруа аң-таң болып, сегіз жасар баладан ақыл сұрауды ерсі көреді, бармайын десе, би сырттан қарап тұр. Ақыры не де болса, көрейін деген оймен ақ көйлекті баланы жанына шақырып алады. Бала шаруаның сөзін тыңдап, жауап берген соң, шыбық атын бір салып, балаларға қарай шауып кетеді. Шаруа кісі аң-таң болып: «Бидің мені мазақтағаны ғой» деп ойлап, үйіне қайтпақ болып, жолға түседі. Мөңке қолын бұлғап шақырып алады да, баламен не сөйлескенін сұрайды. Шаруа ештеңе түсінбесе де, бала екеуінің арасындағы әңгімені тәтпіштеп жеткізеді. Мөңке «Жеңгеңді алсаң, мен білемін дегені – жеңгеңнің жолы үлкен, билікті соған беріп отырасың дегені ғой. Ал қыз алсаң, сіз білесіз дегені – барлық билікті сізге беріп отырады дегені. Енді аяғынан жүрген әйел алсаң, піштіру-міштіру деп шауып кеткені – аяғынан келген әйел сізге бағына қоймайды, егер қабақ шытысып қалсаңыз «әдіра қалғыр, маған қалың төлеп, малың күйіп пе еді» деп буыншақ-түйіншегін арқалап кетіп қалады деген сөзі» деп баланың сөзін түсіндіріп береді. Шаруаға ақыл берген бала атақты Ержан би болатын.
Реестрдің идентификаторы
Қолжазбаның атауы
Молдабай палуан
Қолжазбаның жанры
Әңгіме
Қысқаша мазмұны
Тарбағатай жерінде, қаракерей елінде қарасты аға сұлтан Санязұлы Қамбар төре болған. Оның қолында Молдабай деген түйе палуаны болған. Шәушек қаласында үлкен мереке болып қазақ, ұйғыр, қытай, татары аралас ат шаптырып, палуандарды күрестіріп жатады. Аттарды бәйгеге жіберген соң, ел екі жаққа жарылып, күрес алаңын ашады. Қытайлар жақтан екі жағынан бес-бес адамнан он адам ноқталап, бойы еңгезердей бір дәуді алып шығады. Сонда Қамбар төре Молдабай палуанды ортаға алып шығады. Қытайлық палуанның бойы биік, қазақ батырының бойы аласа еді. Екі палуан біраз алысып, ақыр соңында Молдабай палуан дәуді қылқындырып, жеңеді. Осыдан кейін Молдабайдың даңқы шарықтап, Үрімжі, Манас жақтағы қызай еліне де белгілі болады.